گواهِ شاهدی بر برخوانی «آرش»/ افسانه‌‌ی تیری در دهان‌ها افتاده

سینماسینما، شهرام اشرف ابیانه 

از بیضایی‌خوانی گروه کیوان کثیریان

برخوان: ندا کوهی
شاهد اجرا: شهرام اشرف ابیانه

«آرش» که در عنوان آغازینش آمده است: «برای یک، دو، چند، چندین برخوان»، جدا از قابلیت‌های شگفت اجرایی‌اش، اگر به‌درستی خوانده و اجرا شود، معجزه‌ای کلامی است. مشکل بسیاری از دوست‌داران بهرام بیضایی در اجراهایی که خود او کارگردانی نکرده، آن است که قابلیت‌های کلامی واژگانش در جریان اجرا از دست می‌رود. اجراگر، که گاه تمام توان و خلاقیت خود را صرف آرایه‌های صحنه‌ای می‌کند، از نیروی واژگان بیضایی غافل می‌ماند؛ آن هم در نمایشنامه‌ای چون «آرش» که به شیوهٔ برخوانی نوشته شده و گویی برای نقالی به سبک کهن تدارک دیده شده است.

پیچ‌وخم واژگان کهن بیضایی اجراگری مسلط می‌خواهد؛ اجراگری که نخست، متن را درست و بی‌لغزش بخواند و معنای آن را دریافته باشد، و سپس بتواند تصویرهای نهفته در کلام را به‌درستی پیش چشم تماشاگر بسازد. اینجا صرفِ ادای واژه‌ها کافی نیست. برخوان باید به منطق درونی زبان راه یابد؛ به ضرباهنگش، به پیچش‌هایش و به نیرویی که از دل واژگان، تصویر و حرکت می‌آفریند.

زبان «آرش» و دو برخوانی دیگر بیضایی، «اژدهاک و کارنامهٔ بندار بیدخش»، چیزی میان نظم و نثر است؛ گونه‌ای بیان مستقل که از تشبیه و استعارهٔ شعر بهره می‌گیرد، اما در هیچ‌یک از قالب‌های آشنای شعر و نثر نمی‌گنجد. گویی آواشناسی واژه‌ها در آن به نیرویی تصویرساز بدل شده است؛ واژگان، پیش از آنکه چیزی را توصیف کنند، خود تصویر را در درونشان می‌سازند. بیضایی در این آثار زبانی می‌آفریند باستانی‌نما، اما زنده؛ زبانی با ریتم و داستان‌سرایی خاص خود که رازهایش تنها با تمرین و ممارست آشکار می‌شوند. برخوان باید این زبان را از آنِ خود کند، چنان‌که گویی بخشی از تن و حافظه‌اش شده است. وگرنه متن، در برابر هر انتخاب اجراییِ تحمیلی، نیروی ویژهٔ خود را از دست می‌دهد.

در برخوانی «آرش» با اجرای ندا کوهی، اما، اتفاق دیگری می‌افتد:  او از ساختار واژگانی نمایشنامه تن‌پوشی برای خود می‌سازد.  گویی بازیگری صورتکی بر چهره می‌زند تا به هیئت شخصیتی درآید، یا با آرایه‌هایی بدن خود را به نقش نزدیک می‌کند. با این تفاوت که در اینجا آرایه‌ها خودِ واژگان‌اند؛ نقابی کلامی که بر تن و زبان اجراگر می‌نشیند و او را به آنچه در متن هست بدل می‌کند.

ندا کوهی نه واژگان را به خدمت بازی خود می‌گیرد و نه می‌کوشد با افزودن آرایه‌هایی بیرونی، به آن‌ها جلوه‌ای تازه ببخشد. او خود را با ریتم و زبان کلمات همراه می‌کند؛ توسن واژه‌ها را به دست می‌گیرد و در همان حال، اجازه می‌دهد که واژگان او را به میدان خیال ببرند. آنچه شکل می‌گیرد، نوعی نقالی و شاهنامه‌خوانی است که در آن برخوان، تمام نمایشنامه را بر صحنه حاضر می‌کند. بازی او جای دکور و تن‌پوش و نور و صحنه را می‌گیرد؛ نه از آن رو که این عناصر را بازسازی می‌کند، بلکه چون نیروی تصویرسازی را از خود کلام بیرون می‌کشد.

این همان ویژگی متمایز برخوانی ندا کوهی است: او متن را اجرا نمی‌کند تا چیزی را به تماشاگر نشان دهد؛ زبان را به کار می‌اندازد تا تماشاگر بتواند آنچه را نشان‌دادنی نیست، ببیند.

برخوانی که تمام نمایشنامه است

ندا کوهی در این اجرا همه‌چیز است: هم راوی است، هم به جلد شخصیت‌ها می‌رود، هم از طبیعتی می‌گوید که در آستانه‌ی طغیان است؛ طبیعتی که گویی در جنگی شکست‌خورده، خود را در برابر سرنوشت می‌یابد. این جابه‌جایی میان راوی و شخصیت، بدون آنکه به تغییرهای نمایشیِ آشکار و تصنعی متکی باشد، در خود زبان اتفاق می‌افتد؛ در تغییر لحن، در مکث، در فشار واژه‌ها و در نحوهٔ جاری شدن کلام.

نمونه‌اش آنجاست که البرز، در برابر رفتن آرش به سوی ستیغ قله برای افکندن تیر و تعیین مرز ایران، فغان برمی‌آورد:

چگونه توانستم او را بر دوش خود نگه دارم؟

البرز در این لحظه صرفاً موضوع روایت نیست؛ او به یکی از شخصیت‌های نمایش بدل می‌شود و صدایش، همچون صدای دیگر آدم‌های داستان، باید به گوش تماشاگر برسد. ندا کوهی این گذار را نه با تغییرهای بیرونی و نمایشی، بلکه با جان بخشیدن به کلام ممکن می‌کند. صدا از دل روایت بیرون می‌آید و شخصیت، بی‌آنکه نیازمند بدن یا حضوری مستقل بر صحنه باشد، در فضای اجرا شکل می‌گیرد.

همین توانایی در صحنهٔ کشیدن کمان آرش و جنبش طبیعت نیز آشکار است؛ صحنه‌ای که در آن، افزون بر یادآوری نوعی تدوین آیزنشتاینی در دل متنی کهن، گویی تمام طبیعت به میدان بازی وارد می‌شود:

او ـ آرش مردمی ـ زه را با نیروی پر خود کشید؛ و خروش بادها برخاست. و او، آرش ـ فرزند زمین ـ زه را با نیروی دل کشید؛ و آذرخش تند پدید آمد. کمان آرش خم شد و باز خم‌تر شد؛ و زمین را لرزش سخت! و غرنب از دل البرز برخاسته بود؛ و خورشید تندرو از رفتار باز ایستاده… ابرها شکافته. رودها از راه خود بازگشته…

در اینجا، ندا کوهی گذشته را صرفاً بازسازی نمی‌کند؛ آن را در زمان حال به صحنه می‌آورد. واژگان در دهان او به حرکت درمی‌آیند و تصویری می‌سازند که نه به دکور نیاز دارد و نه به بازنمایی عینی طبیعت. آنچه رخ می‌دهد، از نیروی خود زبان برمی‌خیزد. این همان امکانی است که در متن بیضایی نهفته و در برخوانی کوهی مجال ظهور می‌یابد: اسطوره از گذشته بیرون می‌آید تا برای تماشاگر امروز نه فقط قابل‌فهم، که محسوس شود.

تماشاگر در این تجربه صرفاً ناظر یک داستان کهن نیست؛ گویی به‌عنوان شاهدی تاریخی در برابر رویداد نشسته است. او با صدای برخوان، نه‌فقط روایت آرش را می‌شنود، بلکه در ساختن جهان آن نیز سهم می‌گیرد. این سهم در پایان اجرا به شکلی آشکارتر خود را نشان می‌دهد؛ آنجا که ندا کوهی از جای برمی‌خیزد و کلام بیضایی را رو به شاهدان اجرا می‌خواند:

و من مردمی را می‌شناسم که هنوز می‌گویند: آرش بازخواهد گشت…

در این لحظه، برخوانی از محدودهٔ روایت فراتر می‌رود. گویی وظیفهٔ آرش به تماشاگر منتقل می‌شود؛ نه به این معنا که هر تماشاگر باید قهرمان شود، بلکه از آن رو که امکان و مسئولیت دیدن، به یاد آوردن و واکنش نشان دادن دیگر در انحصار شخصیت اسطوره‌ای نیست. تماشاگر به درون بازی فراخوانده می‌شود؛ بازی‌ای که تا این لحظه بر دوش برخوان بوده است.

شاید بتوان گفت در این پایان، هر تماشاگر به یک آرش بالقوه بدل می‌شود؛ چیزی خفته در درون او که با بانگی بیدار می‌شود تا پیرامون خود را از نو بنگرد. او باید دشمنان را بازشناسد؛ همان دشمنانی که در متن، به گروه دیوان می‌مانند؛ و به یاد آورد زمانی را که:

خورشید گریخت و ماه پنهان شد، دشت‌ها تنگ، آسمان به پایین شد، و زمین راست بالا رفت.

این تصویر، تصویر جهانی است که در آن نظم برهم‌خورده، دشمن چیره شده و امید از کف رفته است؛ جهانی که همه‌چیزش در معرض تباهی است. اما در دل همین تیرگی، امکان زایش چیزی تازه وجود دارد. خروش درونی آرش باید در تماشاگر نیز به کار افتد؛ او را وادارد زمانهٔ خود را با نگاهی تازه ببیند و از خود بپرسد در جهان امروز، تیر آرش کجا و چگونه باید رها شود.

کمانچه؛ صدای پنهان جهان نمایش

در این میان، کمانچه صرفاً آرایه‌ای صوتی نیست؛ نقشی نزدیک به همسرایان پنهان نمایش را بر عهده می‌گیرد. موسیقی به کمک برخوان می‌آید تا به واژگان عمق و امتداد صحنه‌ای ببخشد؛ تا غریو نهفته در زبان، در فضای اجرا پژواک پیدا کند و سوز کلام، به حال‌وهوایی آواگونه برسد.

ماهگل مقتدر، نوازندهٔ کمانچه، در این اجرا خود نوعی اجراگر پنهان است. نقش او صرفاً همراهی با کلام نیست؛ او از دل ساز، آواهایی بیرون می‌کشد که در میانهٔ غوغای واژگان، فضای دیگری می‌گشایند. کمانچه گاه به پژواک زبان بدل می‌شود و گاه در کنار آن، چیزی را بیان می‌کند که کلام به‌تنهایی از عهدهٔ آن برنمی‌آید.

بااین‌همه، مرکز ثقل اجرا همچنان برخوانی ندا کوهی است. موسیقی جهان کلام را گسترش می‌دهد، اما این صدای برخوان است که تصاویر را می‌سازد، شخصیت‌ها را به صحنه می‌آورد و نیروی اسطوره را به تجربه‌ای زنده بدل می‌کند. نسبت میان این دو، نه نسبت آرایه و متن، بلکه همراهی دو نیروی اجرایی است که در کنار یکدیگر، امکان شنیدن و دیدن جهانی را فراهم می‌کنند که در اصل از دل واژگان برمی‌خیزد.

افسانه‌ای افتاده در دهان‌ها

تماشای «آرش» با اجرای ندا کوهی، گاه چنین می‌نماید که نه با برخوانی یک بازیگر، بلکه با جنگجویی از جنگ برگشته روبه‌رو هستیم؛ پیکی که آنچه بر سپاهی رفته است روایت می‌کند. در این اجرا، واژگان به عروسک‌های سایه‌ای برخوان بدل می‌شوند؛ پیکره‌هایی که در تیرگی جان می‌گیرند و بی‌آنکه تن مستقلی داشته باشند، جهان خود را می‌سازند.

ندا کوهی گویی در آن تیرگی که سپید از سیاه پیدا نبود، صدای بی‌نشان آنان است که «نانشان در گرو باد است»؛ کسانی که در هیاهوی زمانه به بازی گرفته نمی‌شوند، تا آن لحظه که دست روزگار و آنچه این خطه را بر زمین نگه داشته است، از ستوربانی چون آرش کمانداری بسازد. کمانداری که تجسم فریادی است که البرز، آن «بالند دارندهٔ رازها»، در میانهٔ خاموشی‌ای طولانی برمی‌کشد.

این فریاد، در دهان برخوان می‌ماند و از دهان او فراتر می‌رود؛ به دهان شاهدان اجرا می‌افتد و از آنجا به دهان‌های دیگر راه پیدا می‌کند. سرانجام، همان می‌شود که متن بیضایی می‌گوید:

افسانه‌ای از تیری که در دهان‌ها افتاده، از تیره به تیره، از سینه به سینه، و از پشت به پشت، و تا گِیهان بوده است این تیر رفته است.

شاید راز برخوانی ندا کوهی همین باشد: او نمی‌کوشد افسانه را از نو تصویر کند، بلکه شرایط شنیده شدن و دوباره به یاد آمدنش را فراهم می‌آورد. صدای او، تن او و بازی‌اش مجرایی می‌شوند که اسطوره از آن عبور می‌کند؛ اسطوره‌ای که زنده ماندنش نه به بازسازی گذشته، بلکه به امکان انتقالش از دهانی به دهان دیگر وابسته است.

در این اجرا، آرش فقط شخصیتی نیست که زمانی تیری افکنده باشد؛ آرش به امکانی برای دیدن و شنیدن زمانه بدل می‌شود. و ندا کوهی، با برخوانی‌ای که در آن واژه‌ها تن می‌گیرند و تن به زبان بدل می‌شود، نشان می‌دهد که چگونه می‌توان یک متن را بی‌آنکه در آرایه‌های بیرونی غرقش کرد، به تمامی بر صحنه آورد.

تیر از کمان آرش رها شده است؛ آنچه باقی می‌ماند، راهی است که واژه‌ها در دهان‌ها می‌پیمایند. در برخوانی ندا کوهی، این راه همچنان گشوده است.

پانویس‌ها

همهٔ نقل‌قول‌ها از: بهرام بیضایی، دیوان نمایش، نمایشنامهٔ «آرش»، انتشارات روشنگران.