داستان مهر و جانماز به جای سینما در افغانستان

آی سینما: رضا میرکریمی کارگردان سینما شب گذشته مهمان برنامه «راز» با اجرای نادر طالب‌زاده بود. در این بحث که بیشتر به برخورد مخاطبان خارجی در مواجهه با آثار این کارگردان باز می‌گشت. میرکریمی خاطرات جالبی را درباره برخوردهای مختلف به خصوص نسبت به فیلم «دختر» در شهرهای سارایوو و تالین بازگو کرد. او همچنین خاطره قابل تاملی از سینمایی که قرار بود در افغانستان خریداری شود اشاره کرد، اتفاقی که در نهایت نیفتاد.

در ابتدای این گفت‌‌وگو، طالب‌زاده ساخته‌های میرکریمی را علاوه بر این‌که در ایران موفق دانست، جزو آثاری خواند که در خارج نیز می‌تواند معرف ایران باشد و در ادامه پرسید فیلم‌های او چه‌طور پیامی برای هر دو گروه مخاطبان خارجی و داخلی دارد؟ میرکریمی نیز در پاسخ به این سوال این‌طور توضیح داد: «این تقسیم خارج و داخل بعدا در ذهن من شکل گرفت و همین الان هم خیلی به آن فکر نمی‌کنم. من خیلی واقعی درباره هر نیازی که در لحظه و در هر برهه‌ای که احساس می‌کردم –البته بر اساس ایده‌ها و طرح‌هایی که به ذهنم می‌رسید- سراغ یک قصه می‌رفتم و آن‌طورکه فکر می‌کردم درست است به آن می‌پرداختم. من به یاد ندارم که موقع ساختن فیلمی به این فکر کرده باشم که در فرنگ چه اتفاقی برای آن می‌افتد؛ یعنی این‌طور به آن نگاه نکرده‌ام. البته که مخاطب همیشه در پروسه تولید فیلم حضور دارد.»

او توضیحاتش را این‌طور تکمیل کرد: «اعتقاد من این است که همه ما یک هیات منصفه‌ای در ناخودآگاه خودمان داریم. در واقع آدم‌هایی هستند که ما با آن‌ها معاشرت داریم، در زندگی آن‌ها را دیدیم درکشان کردیم یا راجع بهشان مطالعه کردیم. الان در فضای مجازی هم ممکن است خیلی اتفاقات بیفتد، در واقع ما حاصل ارتباطمان با انسان‌های دیگر هستیم. تنوع سلیقه و تفکر و اعتقادات دیگران به ما کمک می‌کند که قصه بنویسیم. مخاطبی که شما با آن زندگی کرده‌اید به نوعی در اثر و برای شما تعیین کرده که این قصه را بنویسید و بعد در پروسه ساخت هم جمعی از آن‌ها بدون این‌که بشناسیدشان یا یادتان بیاید که چه کسانی هستند، در ذهن شما هستند. یعنی وقتی شما می‌گویید این جمله نباید این‌طور گفته شود به قرینه یک تجربه در زندگی و برخورد با جمعیت اطراف خودتان می‌گویید این را مخاطب پس خواهد زد.»

میرکریم ادامه داد:‌ «در نتیجه حتما درکی که از آدم‌های اطرافم داشته‌ام کمک کرده است به این‌که لحنم را انتخاب کنم، هر وقت احساس کرده‌ام چیزی درشت است -چون جمع شدن چهره بخشی از کسانی که را که با این تفکر من کاملا مخالف هستند را در ناخودآگاهم دیده‌ام- گفته‌ام بسیار خب حرفم را با لحنی بزنم که بیشتر پسندیده یا فهمیده شود. این به آدم کمک می‌کند و البته مخاطب واقعی و اصلی هم کسی است که بعدا می‌آید و فیلم را می‌بیند و فکر می‌کنم آن بخشی است که فیلمساز برای آن مهندسی نکند بهتر است، یعنی فیلمساز باید موقع فیلم ساختن باید به آن فکر کند که چه چیز را درست می‌داند.»

طالب‌زاده میرکریمی را جزو معدود فیلمسازان دارای نگاه و فلسفه دانست. به گفته او با توجه به جوی که در خارج نسبت به ایران وجود دارد، رفتن فیلم‌های میرکریمی به مونترال، مسکو و... باعث شوکه شدن مخاطبان می‌شود، چرا که با تصویری مغایر با اخباری که به آن‌ها داده می‌شود مواجه می‌شوند.

مجری کارشناس برنامه «راز» در ادامه با توجه به رفتن فیلم «دختر» به سارایوو که مردمش نسبت به ایران سمپاتی دارند در این باره از میرکریمی سوال کرد که این کارگردان سینما نیز در پاسخ گفت: «من در این زمینه خاطرات بسیاری از واکنش‌ها دارم که برای خود من هم درس‌آموز بوده است. یعنی من که در ابتدا این‌قدر با مخاطبان خارجی مواجه نشده‌ام که بدانم سطح و ذائقه‌اش در چه حدی است، مثلا درباره «یه حبه قند» فکر می‌کردم مخاطب خارجی فیلم را نپسندد، به چند دلیل اول این‌که مملو از کدهای ایرانی است و پر از دیالوگ است و مخاطب خارجی مدام باید زیرنویس بخواند. ولی واکنشی که در جای جای دنیا دیدم واکنش دقیق و درگیرکننده‌ای بود. مطلبی که درباره سارایوو و «دختر» می‌گویید هم همین‌طور بود، البته وقتی فضای غالبی وجود دارد و بعضا بعضی‌ها از داخل تصویر زشت ارائه داده‌اند و یک جمعیت بزرگی هم از رسانه‌های پرتیراژ در خارج تصویر دیگری ارائه داده‌اند ممکن است مخاطب عادت کرده به آن فضا، فیلم شما را پس بزند. من کم ندیدم آدم‌هایی را که می‌گفتند این دروغ است. شهر شما این شکلی نیست. در مورد فیلم «دختر» یادم هست که در استرالیا یک خانمی بلند شد اعتراض کرد و گفت: «واقعا دخترها می‌توانند این‌طوری آزاد در کافی‌شاپ صحبت کنند؟» که گفتم من در ایران متهمم به این‌که آن‌چه شما بچه‌ها آزادانه درباره آن‌ حرف می‌زنند را نشان ندادی، پاستوریزه‌اش کردی؛ حالا شما برعکسش را می‌گویید.»

او در ادامه با اشاره به این‌که ایران در دوران تلخی به مردم سارایوو کمک کرده است، به این موضوع اشاره کرد که ایران در طول این سال‌ها مکان‌هایی مثل سارایوو و... را از دست داده و به وهابیون واگذار کرده و حتی در سفری که خود او به این شهر داشته از سفیر ایران در بوسنی هرزگوین شنیده که چندان تحویل گرفته نمی‌شوند: «اتفاقا اولین فیلمی که در سارایوو نمایش داشت، همین فیلم «دختر» بود و دخترم هم نشسته بود. گفتم من اصلا این‌جا احساس غریبی نمی‌کنم و این‌را به شما بگویم که در ایران اگر از یک روستایی هم بپرسید سارایوو؟ شما را می‌شناسد. نمی‌داند در کدام قاره هستید ولی می‌داند سارایوو شهری است که در آن خیلی ظلم شده است مردم ایران برای ظلم‌های شما رنج کشیده‌اند. گفتم غریبی نمی‌کنم و از این به بعد هم مدتی اسم دخترم را که ساراست به یمن شهر شما مدتی سارایوو می‌گویم. فضا برگشت و بعد هم فیلم را دیدند که خیلی دوست داشتند و یک صف طویلی بود که می‌گفتند چقدر ما مشکلات این‌شکلی بین والدین و فرزندان داریم و ما هم درگیر این گرفتاری هستیم که چطور می‌توانیم این ارتباطی که قطع شده را برقرار کنیم و چقدر قصه برای ما درگیر کننده بود.»

میرکریمی درباره فیلم «دختر» و بارخوردهای آن در داخل و خارج نیز این‌طور گفت: «در داخل به نظر می‌آید که موضوع خیلی مربوط به ایران است. یعنی دختری که بدون اجازه والدین شهر را ترک می‌کند و پدر به دنبالش می‌رود. ظاهرا وقتی چنین فیلمی مثلا در اسکاندیناوی پخش بشود، تماشاچی باید بگوید دخترهای ما که آزاد می‌روند و می‌آیند و ما هم به آن‌ها کاری نداریم ولی اصلا این‌طور نیست. ببینید مخاطب خیلی راحت از سطح کار عبور می‌کند و به این عمق عدم ارتباط رجوع می‌کند، من در شهر تالین هم باز حدود ۴۵ دقیقه جلوی در ایستاده بودم و پدر و مادرها و بچه‌هایی را می‌دیدم که می‌آمدند مسئله‌شان را درباره فیلم طرح می‌کردند. جایی که شما فکر نمی‌کنید این موضوع، موضوع روز آن‌ها باشد.»

کارگردان «امروز» در ادامه درباره محاسبه‌ این‌که چه چیز جهانی است، این‌طور نظر داد: «بعضی‌ها در داخل فکر می‌کنند اگر یک چیز زشتی بگویند یا یک تصویر ناجوری ارائه بدهند، حتما خریدار دارد. البته یک سری‌ها می‌خرند که به نظرم آن جریان، جریان کاذبی است و اصلا نباید به آن توجه کرد و خیلی هم قاعده نیست یک استثناست. ولی هرچه بومی‌تر... چون حرف‌ها یکی است و دغدغه تمام بشر یک‌جور است، آن‌چیزی که برای آن‌ها جذاب است این است که آن‌چه به آن فکر می‌کنند در یک جغرافیای دیگر به یک شکل دیگر اتفاق می‌افتد هم‌چنان که برای ما جذاب است. ما یک فیلمی می‌بینیم که دغدغه ما را دارد ولی در آمریکای لاتین است و این برای ما جذاب است. فکر می‌کنیم یک نفر حرف ما را با یک شکل جدید تکرار کرد.»

میرکریمی در ادامه به این موضوع اشاره کرد که ظلم است اگر سینما به عنوان یکی از هنرها تلقی شود؛ بلکه به یک ابزار ارتباطی تبدیل شده است. از نظر او از سینما استقبال خوبی می‌شود و بسیار دیرپاست و در ایران نیز سرمایه‌گذاری بسیاری روی‌ آن شده است: «در زمان جنگ ما اسلحه وارد می‌کردیم و نگاتیو! یعنی جزو کالاهای اساسی ماست.»

او به خاطره‌ جالبی در افغانستان نیز اشاره کرد و گفت: «با دوستی صحبت می‌کردم و می‌گفت افغانستان که آزاد شده بود ایشان را مامور کرده بودند که در کابل یک سینمای مخروبه را برای جمهوری اسلامی بخرد و پایگاه فرهنگی دائمی سینمای ایران بشود. همزمان از فرانسه نیز برای خرید سینما می‌آیند -سینماها در کابل خراب بوده است- طرح مشابهی می‌آید درباره تجهیز مساجد شیعیان افغانستان که به همان میزان پول می‌خواسته است، این پول آن‌جا می‌رود. در واقع ساخت مسجد هم نبوده بلکه مهر و جانماز و... به مساجد داده شده بود. اتفاقی که افتاد این است که آن‌ها همه از بین رفت و چیز ویژه‌ای برای ما نماند اما فرانسه آن سالن را دارد و آقای درویش وقتی می‌خواهد در آن سال فیلم «دوئل» را اکران کند در سینمای آریانای آن‌ها این‌کار را می‌کند و ما دیگر آن‌را نداریم. در حالی که سینمای ما می‌تواند یک علقه فرهنگی مشترک ایجاد کند که بسیار دیرپاست. علقه‌های فرهنگی این‌طورند زود و یک شبه خراب نمی‌شوند، شما هرچیزی را می‌توانید یک شبه خراب کنید ولی رابطه فرهنگی را نه.»

کارگردان «خیلی دور خیلی نزدیک» در ادامه با اشاره به این‌که سینمای هند بخشی از سبد کالای بسیاری از مردم جهان را پر کرده است، گفت: «کاری به این ندارم که فیلم‌هایشان در چه سطحی است، به هر حال هند، تفکر هندی و نگاه هندی را در همه جا، جا انداخته است. فکر می‌کنید این به امنیت ملی هند کمک نمی‌کند؟ سرمایه و پشتوانه‌ای برایش نیست؟ هست. چیزی که ما اصلا روی آن سرمایه‌گذاری نکرده‌ایم. از این جهت فکر می‌کنم ما برای سینما خوب سرمایه‌گذاری کرده‌ایم اما نمی‌دانیم چه از آن می‌خواهیم، دقیقا نمی‌دانیم چه از آن می‌خواهیم.»

۹۴۱۳