کارگاه «از قصه تا سینما» با محوریت اقتباس در سینما برگزار شد

این جلسه با حضور حامد جعفری دبیر جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان و مدیرعامل بنیاد فارابی، زهرا روشندل مدیر برنامه‌های جنبی  جشنواره و اویس طوفانی مدیر برنامه‌ریزی و‌ توسعه ‌مخاطب، روز دوشنبه ۶ مهر ماه در کارستان بهارستان به همت سی‌وهشتمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان و با مشارکت بنیاد فارابی برگزار شد.

فرهاد توحیدی در بخش ابتدایی این کارگاه با عنوان ساختار فیلمنامه نویسی در اقتباس با تشریح مراحل نوشتن فیلمنامه افزود: در شیوه حرفه‌ای، ابتدا ایده در قالب خلاصه کوتاه داستان شکل می‌گیرد، سپس به سیناپس، طرح فیلمنامه و سکانس‌بندی تبدیل می‌شود و در ادامه نسخه نخست فیلمنامه نوشته می‌شود. این مراحل به نویسنده کمک می‌کند مشکلات اثر را پیش از رسیدن به مراحل پرهزینه تولید شناسایی و اصلاح کند.

این فیلمنامه‌نویس با تأکید بر اهمیت بازنویسی مطرح کرد: نسخه اول، نسخه نهایی فیلمنامه نیست و فیلمنامه واقعی از بازنویسی شکل می‌گیرد.

فیلمنامه‌نویس «مست عشق» محیط زندگی روزمره، انسان‌ها، اخبار، تصاویر و اتفاقات اجتماعی را از مهم‌ترین منابع ایده دانست و گفت: فیلمنامه‌نویس باید بتواند از دل اتفاقات معمولی، موقعیت‌های داستانی پیدا کند. حتی یک خبر، یک عکس، یک رفتار یا جمله می‌تواند جرقه شکل‌گیری یک فیلمنامه باشد. فیلمنامه‌نویس باید اهل تجربه، سفر و کشف جهان پیرامون خود باشد و نسبت به اتفاقات جامعه آگاهی داشته باشد.

وی در ادامه، اقتباس را یکی دیگر از منابع مهم شکل‌گیری ایده دانست و افزود: گنجینه ادبیات و آثار هنری منبعی گسترده برای اقتباس است و این اقتباس تنها به رمان و داستان کوتاه محدود نمی‌شود بلکه می‌توان از نمایشنامه، ترانه، داستان، فیلم و دیگر آثار هنری نیز بهره گرفت.

نویسنده «شهر موش ها۲» با تشریح دو شیوه اقتباس «وفادارانه» و «آزاد» گفت: در اقتباس وفادارانه نویسنده تلاش می‌کند شخصیت‌ها، پیرنگ، پیام و درون‌مایه اثر اصلی را حفظ کند اما در اقتباس آزاد، نویسنده ملزم به حفظ تمام عناصر اثر نیست.

توحیدی در پایان سخنانش به تجربه اقتباس خود از کتاب «مربای شیرین» نوشته هوشنگ مرادی کرمانی">هوشنگ مرادی کرمانی اشاره کرد و گفت: ایده اصلی این اثر برای او «پرسشگری» بود و همین ایده زمینه اقتباس و شکل‌گیری فیلمنامه را فراهم کرد.

سپس زهرا محسنی‌فرد پژوهشگر حوزه کودک‌ونوجوان در کارگاه «از قصه تا سینما» با تأکید بر ضرورت دیدن جهان از زاویه نگاه نوجوان اظهار کرد: در فرایند خلق یک اثر باید مشخص باشد که روایت از منظر چه کسی شکل می‌گیرد و مخاطب آن کودک است یا نوجوان چراکه نمی‌توان این دو گروه را یکسان در نظر گرفت.

وی با بیان اینکه مخاطب نوجوان یک گروه یکدست نیست، افزود: تفاوت در علایق، سبک زندگی، دغدغه‌ها و محیط اجتماعی، موجب شکل‌گیری گروه‌های متنوعی از نوجوانان شده است.

این پژوهشگر حوزه کودک‌ونوجوان با اشاره به نمونه‌هایی از علایق متفاوت نوجوانان گفت: برای مثال در میان نوجوانان گروهی به فرهنگ کره جنوبی علاقه‌مند هستند، گروهی با این جریان همراه نیستند.

وی با اشاره به در نظر گرفتن مولفه های مختلف تصریح کرد: توجه به جنسیت به معنای تولید اثر صرفاً برای یک جنس نیست بلکه ملاحظات اجتماعی و فرهنگی مرتبط با جنسیت باید در خلق شخصیت و طراحی روایت مورد توجه قرار گیرد.

این پژوهشگر آثار فرهاد حسن‌زاده از جمله «هستی» و «زیبا صدایم کن» و مجموعه «کوتی‌کوتی» را دارای ظرفیت‌های قابل‌توجه برای اقتباس و گسترش به جهان‌های داستانی و محصولات فرهنگی دانست.

 نویسنده بر کیفیت تولید محصول اقتباس شده موثر است

در ادامه علی اصغر عزتی‌پاک نویسنده کتاب «باغ کیانوش» با اشاره به تجربه تبدیل داستان «باغ کیانوش» به فیلم سینمایی، گفت: در سینما معمولاً قدرت، امکانات و سرمایه بیشتری از ادبیات وجود دارد؛ به همین دلیل، در بسیاری از موارد نویسنده در فرایند اقتباس در موضعی منفعل قرار می‌گیرد. با این حال، اگر رفتار حرفه‌ای باشد، می‌توان میان همه این مسائل تجمیع ایجاد کرد. کسی که می‌خواهد داستانی را به یک نسخه سینمایی تبدیل کند، می‌تواند ارتباط مناسبی با نویسنده اثر برقرار کند.

وی با اشاره به روند شکل‌گیری فیلم سینمایی این اثر گفت: باشگاه فیلم سوره سال ۱۳۹۴ حق اقتباس «باغ کیانوش» را از من گرفت. سال‌ها بعد متوجه شدم که فیلم در حال ساخته شدن است. تهیه‌کننده یا نهادی که کار را انجام می‌داد، خود را از حضور نویسنده بی‌نیاز دیده بود. البته ممکن است گفته شود وقتی حق اثر واگذار شده، دیگر نویسنده حق دخالت ندارد، اما به اعتقاد من، حضور نویسنده در فرایند تولید می‌تواند بر کیفیت محصول نهایی اثر بگذارد.

وی با بیان اینکه گفت‌وگو میان نویسنده و فیلم‌ساز بخش مهمی از فرایند اقتباس است، تصریح کرد: ادبیات و سینما دو مقوله متفاوت هستند و قرار است یک اثر از یک فضای هنری به فضای دیگری منتقل شود. وقتی یک داستان که حاصل خلاقیت نویسنده است، قرار است در قالب سینما بازآفرینی شود، باید گفت‌وگویی شکل بگیرد. در مورد «باغ کیانوش» چنین اتفاقی رخ نداد.

عزتی‌پاک درباره میزان تغییرات موردانتظارش در فرایند اقتباس گفت: من هیچ‌گاه انتظار نداشتم داستانم عیناً به فیلم تبدیل شود. ادبیات و سینما زبان متفاوتی دارند. داستان با کلمات روایت می‌شود و سینما با تصویر. در داستان ممکن است نویسنده وارد ذهن شخصیت شود یا جایی روایت را متوقف کند و به توصیف بپردازد، اما در سینما اگر حرکت و کنش وجود نداشته باشد، مخاطب ارتباط خود را از دست می‌دهد بنابراین تغییر و تحول در اقتباس را ضروری می‌دانم.

وی درباره تغییرات ایجادشده در «باغ کیانوش» بیان کرد: یکی از اتفاق‌های مثبتی که در فیلم افتاد، گسترش جهان داستان بود و شخصیت‌های جدیدی به آن اضافه شده‌اند که از این بابت خوشحال شدم.

نویسنده «باغ کیانوش» تأکید کرد: یکی از مهم‌ترین عناصر قصه، قهرمان بودن بچه‌هاست. برای من مهم بود که در یک داستان نوجوان، بخشی از زندگی شخصیت‌ها را ببینیم که در آن یک آدم معمولی به قهرمان تبدیل می‌شود و به شخصیت و منزلت اجتماعی می‌رسد.

وی در پایان با اشاره به تفاوت تجربه مخاطبان کتاب و سینما گفت: مخاطبان کتابخوان و فیلم‌بین الزاماً تجربه یکسانی ندارند. برخی از کتابخوان‌های حرفه‌ای، نسخه مکتوب را بیشتر می‌پسندند و حتی ممکن است بعد از خواندن کتابی، دیدن اقتباس سینمایی آن برایشان دشوار باشد. در مقابل، مخاطبانی که کتاب را نخوانده‌اند، می‌توانند فیلم را مستقل از ریشه ادبی‌اش ببینند و با آن ارتباط برقرار کنند. در نهایت، کتاب و فیلم هر دو می‌توانند مسیر مستقل خودشان را طی کنند.

اقتباس فرصتی برای تعامل ادبیات و سینما

موحد در این نشست با اشاره به روند شکل‌گیری فیلم «باغ کیانوش» اظهار داشت: در باشگاه فیلم سوره از سال‌های ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ مسیر اقتباس از آثار ادبی را دنبال کردیم. یکی از کتاب‌هایی که مورد توجه قرار گرفت، «باغ کیانوش» نوشته علی‌اصغر عزتی‌پاک بود و در سال‌های ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ قرارداد حق اقتباس این اثر را با نویسنده منعقد کردیم. در ابتدا قرار بود اقتباس از این کتاب در قالب فیلم کوتاه انجام شود، اما این پروژه سال‌ها به مرحله تولید فیلم بلند نرسید.

تجربه ما در برخی پروژه‌های قبلی نشان داده بود که ورود مستقیم نویسنده کتاب به فرایند تولید فیلم‌نامه، گاهی دشواری‌هایی ایجاد می‌کند؛ به همین دلیل، در مورد «باغ کیانوش» تصمیم گرفتیم با رویکرد متفاوتی پیش برویم. این تصمیم از سر بی احترامی نبود.

تهیه‌کننده «باغ کیانوش» با تأکید بر اهمیت اقتباس از ادبیات گفت: معتقدم بخش قابل‌توجهی از آثار مهم سینمای جهان اقتباسی هستند. پیوند ادبیات، به‌ویژه رمان‌های قصه‌محور و جذاب، با سینما می‌تواند به ارتقای کیفیت آثار سینمایی کمک کند. در اقتباس، بخشی از مسیر قصه از قبل طی شده و سینماگر می‌تواند با افزودن زبان تصویر، آن را به یک اثر سینمایی تبدیل کند.

وی ادامه داد: یکی از چالش‌های اصلی اقتباس این است که نویسنده کتاب به عنوان خالق اثر، نسبت به جزئیات آن حساسیت طبیعی دارد و ممکن است تغییر برخی عناصر برایش دشوار باشد. در حالی که فیلم‌ساز گاهی تنها بخش محدودی از یک اثر را برای ساخت فیلم انتخاب می‌کند و بر اساس آن، اثری جدید می‌سازد.

تهیه‌کننده فیلم «باغ کیانوش» با اشاره به دشواری تبدیل داستان به فیلم‌نامه گفت: یکی از مهم‌ترین کارهایی که در فرایند طولانی نگارش فیلم‌نامه انجام دادیم، گسترش شخصیت‌ها و خرده‌روایت‌ها بود. در کتاب چهار شخصیت نوجوان داشتیم، اما برای فیلم تعداد شخصیت‌ها را افزایش دادیم تا امکان ایجاد موقعیت‌ها و روایت‌های بیشتری فراهم شود.

موحد با اشاره به تجربه موفق «باغ کیانوش» در جذب مخاطب کتاب و سینما گفت: یکی از اتفاق‌های مثبت این پروژه این بود که فیلم توانست بار دیگر توجه مخاطبان را به کتاب جلب کند. «باغ کیانوش» پیش از ساخت فیلم نیز چندین نوبت تجدید چاپ شده بود، اما پس از اکران فیلم، شمارگان آن افزایش قابل‌توجهی پیدا کرد و به چاپ‌های بسیار بالاتر رسید. این اتفاق نشان می‌دهد ادبیات و سینما می‌توانند به یکدیگر کمک کنند.

اهمیت حقوق پدیدآورندگان در آثار اقتباسی

در ادامه این نشست بهمن کامیار کارگردان سینما و وکیل دادگستری درباره حقوق اقتباس در حقوق ایران اظهار داشت: اقتباس اگرچه یک مسئله هنری است، اما در نهایت یک بسته حقوقی است و باید روابط میان مؤلف و اقتباس‌کننده از منظر حقوقی بررسی شود. حقوق مؤلف به دو بخش حقوق مادی و معنوی تقسیم می‌شود. حقوق مادی مانند نشر، عرضه، پخش و اکران قابل انتقال است، اما حق انتساب اثر به پدیدآورنده از حقوق معنوی است و قابل انتقال نیست.

وی افزود: در زمان اقتباس باید ابتدا مشخص شود صاحب فعلی حقوق اثر چه کسی است؛ زیرا همیشه پدیدآورنده صاحب حقوق مادی نیست و ممکن است این حقوق به ناشر، شخص ثالث یا ورثه منتقل شده باشد.

کامیار تصریح کرد: صرف دریافت حق اقتباس به معنای اجازه ایجاد هر نوع تغییر در اثر نیست. حذف یا اضافه کردن شخصیت، ادغام شخصیت‌ها، تغییر پایان‌بندی، زمان و مکان داستان و سایر تغییرات در عناصر خلاقانه باید در قرارداد مشخص شود.

این حقوق‌دان درباره تفاوت ایده و اثر گفت: قانون از ایده‌های کلی و عمومی حمایت نمی‌کند و زمانی حمایت قانونی شکل می‌گیرد که عناصر خلاقانه به یک ایده اضافه شود و آن را به یک اثر مشخص تبدیل کند. برای مثال، بازگشت یک فرد پس از ۲۰ سال به زادگاهش یک ایده کلی است، اما زمانی که شخصیت‌پردازی، روابط، رخدادها، گره‌افکنی و گره‌گشایی به آن اضافه شود، عناصر خلاقانه شکل می‌گیرد و اثر می‌تواند مورد حمایت قانون قرار گیرد.

کامیار با اشاره به پرونده فیلم «قهرمان» گفت: داستان‌های واقعی و موضوعاتی که در اختیار عموم قرار گرفته‌اند، لزوماً در انحصار فردی که پیش‌تر درباره آنها اثری تولید کرده نیستند و می‌توان از آنها برای خلق اثر جدید استفاده کرد؛ البته نشر اکاذیب، افترا و توهین، موضوعی جداگانه است و می‌تواند مسئولیت حقوقی ایجاد کند. البته صرف شباهت دو اثر برای اثبات سرقت ادبی کافی نیست و باید عناصر خلاقانه آنها بررسی شود. هر اثر کپی اقتباس است، اما هر اقتباسی کپی نیست.

این حقوق‌دان با اشاره به پرونده مطرح‌شده درباره سریال «پوست شیر» اظهار کرد: در پرونده‌هایی از این دست، کارشناسان باید میزان استفاده از عناصر خلاقانه اثر اولیه را بررسی کنند و در صورت اثبات اقتباس غیرمجاز، صاحب اثر می‌تواند حقوق خود را از طریق مراجع قانونی پیگیری کند.

وی درباره قرارداد اقتباس گفت: مشخصات دقیق اثر، نام نویسنده و صاحب حقوق، قالب اقتباس، مدت قرارداد، قلمرو جغرافیایی، مبلغ و نحوه پرداخت باید در قرارداد به‌صورت روشن درج شود.

این حقوق‌دان تأکید کرد: حدود تغییرات در اثر، حق ساخت دنباله و اسپین‌آف، دوبله و پخش بین‌المللی نیز باید در قرارداد مشخص شود. اگر این موارد پیش‌بینی نشود، ممکن است اقتباس‌کننده در ادامه با ادعای نقض حقوق صاحب اثر مواجه شود.

کامیار درباره استفاده آموزشی از آثار گفت: در مواردی که استفاده از اثر با هدف آموزشی، علمی یا انتقادی انجام می‌شود، قانون استثناهایی در نظر گرفته است و شرایط چنین استفاده‌ای با بهره‌برداری تجاری متفاوت است.

نوشته کارگاه «از قصه تا سینما» با محوریت اقتباس در سینما برگزار شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.