«قهرمان»؛ دِرام احتمالات

سینماسینما، محمدرضا بیاتی

بعد از چند سال، قهرمانِ فرهادی به سینما کشاندم. درست می‌گویند؛ یکی از بهترین فیلم‌های اوست. از نظر ساختار، نسبت به آثار دیگرش -بنظرم- ویژگی متمایزی ندارد اما محتوا و مضمونی بحث‌انگیز و تأویل‌پذیر دارد آن‌قدر که شاید منتقدان در تحلیل و بیانِ لایه‌های مفهومیِ فیلم نتوانند صراحت لازم را داشته باشند؛ هرچند نقدهای نهفته در آثار او همواره انسان‌گرایانه بوده با این وجود باز به مذاق برخی از قدرت‌طلبان خوش نیامده است. بحث درباره‌ی آن را به منتقدان حرفه‌ای واگذار می‌کنم و به شیوه‌ای که سعی کرده‌ام -در یادداشت‌های دیگر- به آن پایبند باشم تنها به نکاتی می‌پردازم که درباره‌ی پرسش‌های کلان‌تری است.(بخصوص که بسیاری از فیلمسازان داخلی و خارجی از سبک او پیروی می‌کنند)

درباره‌ی آثار هنرمندان مهم یا بزرگ بنظرم می‌آید همیشه باید بین سَبک و ضعف تمایز قائل شد؛ تمایزی احتیاط‌آمیز؛ چه خودِ فیلمساز چه منتقدان، درغیراین صورت ممکن است در فهم و ارزیابیِ اثر هنری دچار خطاهای گمراه‌کننده شویم. از یکسو، فیلمساز ممکن است ضعف کارِ خود را به اشتباه بخشی از سبکِ فیلم‌های خود بداند و کاستی را تئوریزه کند، و از سوی دیگر، منتقدان ممکن است سبکِ فیلم را در قیاس با معیارهای متعارف و سابق، ضعف تلقی کنند و آن گشودگیِ ضروری برای مواجهه با نوآوری‌های هنجارسازِ تازه را از دست بدهند. بنابراین آن‌چه می‌گویم را با لحاظ‌کردنِ این احتیاط بخوانید.

مسأله‌ای که من با قهرمانِ فرهادی دارم از زمان درباره‌ی اِلی شروع شد. فیلمی که بسیاری آن را بهترین کارِ او می‌دانند و روشن است که فیلم بسیار خوبی است. مشکلم با اواخر داستان بود. بعد از این که اِلی گم می‌شود و کشمش‌ بین شخصیت ها فروکش می‌کند. از آن‌جا به بعد که دوستانِ همسفر جمع می‌شوند و رازهای داستان از پرده بیرون می‌افتند. این‌طور بگویم که اگر یکی از بنیادی‌ترین ویژگی‌های روایت دراماتیک را دینامیک یا پویاییِ آن بدانیم، احساس‌ام این بود که در آن‌جا یک سکونِ غیردراماتیک اتفاق می‌افتد که –جز چند دقیقه بعد از حادثه- ارتباطی به شوک بعد از مرگِ اِلی ندارد. فکر می‌کردم موقعیت اخلاقیِ فیلم با طرحِ احتمالات و پرسش‌های مختلف به سطحی فلسفی ارتقاء پیدا کرده و این سکون ناشی از بلاتکلیفیِ فیلمساز در مواجهه با فلسفی‌شدگیِ داستان است؛ اما حالا پس از سال‌ها می‌دانیم که آن احتمالات متعدد و متفاوت یکی از مولفه‌های سبکی شده که بعدها به سبک فرهادی مشهور شد. او با تیزهوشی دریافته بود که بازی با احتمالات دو کارکرد مهم دارد: هم می‌تواند مثل فیلم‌های معمایی، هیچکاک‌وار، تعلیقی جذاب -و حتی نفسگیر- به فیلم‌های اجتماعی‌اش اضافه کند و هم به زبان روایت، ویژگیِ عدم قطعیت و تأویل‌پذیری ببخشد که یکی از شاخصه‌های اصلیِ زبان متعالی هنر است. در نتیجه، این مولفه را در آثار بعدی خود بسط داد تا آن را به اوج برساند. در جدایی نادر از سیمین،که بنظرم بی‌نقص‌ترین فیلم اوست، از مولفه‌ی بازی با احتمالات در کنار دیگر عوامل دراماتیک یک سمفونی هماهنگ ساخت؛ اما در گذشته (فیلم فرانسوی‌اش) اتکاء به این سبک-بنظرم- تبدیل به پاشنه‌ی آشیل فیلم شد و جامه‌ای بود که بر قامت‌ فیلم، نادوخته بنظر می‌آمد. اما چرا بازیِ بیش از حد با احتمالات، یا دِرام احتمالات، گاهی آن‌قدر خوب کار می‌کند و گاهی پاشنه‌ی آشیل است؟ کوتاه بگویم، گمان می‌کنم زیاده‌روی در احتمال‌پردازی باعث سکون یا ایستایی داستان می‌شود؛ یا دقیق‌تر، منتهی به ایستایی عینی و پویایی ذهنی می‌شود؛ یعنی روند حرکتِ روایت، که حرکتی طولی است، متوقف می‌شود و داستان صرفاً در ذهن مخاطب بسط پیدا می کند که حرکتی عرضی است در حالی‌که در یک داستان دراماتیک باید حرکت عینی و ذهنیِ روایت بر هم منطبق باشند. در واقع به همین دلیل است که با وجود آن‌که ریتم و تمپوی سکانس‌های قهرمان سرعت بالایی دارد در اواسط داستان احساس ملال و کُندی بوجود می‌آید. این اتفاق در فیلم گذشته در کامل‌ترین شکلِ یک نقیصه (!) رخ می‌دهد و نظام نشانه‌شناسانه‌ی بسیار غنی فیلم دیده نمی‌شود(شاید غنی‌ترینِ فرهادی). شاهدی که می‌تواند این فرضیه را تأیید کند این است که دِرام احتمالات، تا جایی که می‌دانم، تنها در دِرام‌های دادگاهی با موضوع قضاوت و محکومیت برای مخاطب یک روایت دراماتیک، پذیرفتنی است و با دیگر مولفه‌های دِرام یک وحدت منسجم پیدا می‌کند؛ فرهادی هم در جدایی نادر از سیمین چند سکانس از بهترین‌های تاریخ سینمای ایران را در دادگاه می‌سازد و در موقعیت‌های دیگر هم هر بار که در دادگاه نیستیم انگار یک دادگاه غیررسمی شکل می‌گیرد و دِرام احتمالاتِ او کار می‌کند هرچند وقتی در طرح احتمالات افراط می‌شود امکان پیگیری و پیشروی داستان بوجود نمی‌آید و روایت عینیِ داستان در جا می‌زند. بنظرم در میان فیلم‌های فرهادی‌وار ِ او، فروشنده یک اتفاق متفاوت بود که مثل جدایی نادر از سیمین، دِرام احتمالات‌اش با موقعیت دراماتیک به وحدت رسیده بود و از این مولفه استفاده‌ی سبک‌گرایانه نمی‌کرد بنابراین در آن‌جا حرکت طولی داستان از پا نیفتاد؛ اما بدلایل مختلف، از مرگ شوک‌آورِ صدابردار فیلم و شاید موارد دیگری که ما بی‌خبریم فرهادی در فروشنده همان کارگردانِ موشکاف و متمرکز همیشگی نبود و حاصل کار با بهترینِ خودش فاصله داشت. بنظرم می آید اگر اصغر فرهادی به احتمال‌پردازی بچشم سبک نگاه نکند، مثل جدایی و فروشنده، همچنان آثار درخشانی خواهد ساخت. ( رویکرد او درباره‌ی غافلگیری دراماتیک هم گاهی با مشکل مشابهی مواجه می‌شود که امیدوارم در فرصت دیگری به آن بپردازم)

با این‌حال، قهرمانِ فرهادی بگمانم یک اثر هنری ارجمند و ماندگار است. آرزو می‌کنم او باز هم با موفقیت در اسکار ما را سرافراز کند. باید قدردان او بود که یک‌تنه بار فرهنگ ایران را در سطح بین‌المللی، در تراز بالا، به دوش می‌کشد درحالی‌که داخل و خارج از سنگ‌پرانی‌های سیاسی و مغرضانه به او دست برنمی‌دارند. قهرمان از آن فیلم‌هاست که می‌تواند کورانِ گفتگوی فرهنگی راه بیندازد؛ یک اثر هنری همین‌که مانع سکون و مُرداب‌شدگیِ فرهنگ شود، موافق‌اش باشید یا مخالف، کاری که باید را بدرستی انجام داده است.

در پایان نمی‌توان از این فیلم گفت و امیر جدیدی را نادیده گرفت. قهرمانی که از فشار اضطراب، بیمار بنظر می‌رسد. با آن صورت رنگ‌پریده و کم‌نفسی؛ انگار کم‌خون است یا خونریزی داخلی کرده و خودش خبر ندارد. او باید جوانی ساده‌دل را جوری بازی می‌کرده که ساده‌لوح بنظر نیاید. کار بسیار دشواری است. بخصوص که این یک سنت غلط و جا افتاده در بسیاری از فیلم‌هاست که شخصیت‌ها را کم‌هوش یا ابله طراحی می‌کنند تا داستان پیش برود! چون بدون این ساده‌لوحی متقاعد کردنِ شخصیت به انجام رفتارهای دراماتیک ممکن نیست و نمی‌توان بدون بلاهت هر بلایی که خواستیم بر سر شخصیت بیاوریم. اما در قهرمان این گونه نیست ساده‌دلی از هسته‌ی اصلی یا جَنینِ سالم داستان متولد شده و با دیگر اندام‌های فیلم، تناسب ناقص‌الخلقه‌ای ندارد. امیدوارم امیر جدیدی با فیزیک و صدای خوبی که دارد بتواند در آینده‌ای نزدیک در فیلم‌های بین‌المللی حضوری موفق و افتخارآفرین داشته باشد.

*فیلمنامه‌نویس و فیلمساز

منبع: سینما سینما

آدرس کوتاه: https://www.rokh.in/news/90095

دیدگاه

آخرین خبرها

مرتبط با خبر

فرشته صدرعرفایی

اصغر فرهادی

امیر جدیدی

قهرمان

خبرهای پربازدید

«جزیره رنگین»؛ وقتی خسرو سینایی جنوب را به روایت خود می‌آفریند

سینماسینما، آریو همتی فیلم «جزیره رنگین» با ساختاری آوانگارد، در سال ۱۳۹۳ به نویسندگی، تهیه‌کنندگی و کارگردانی خسرو سینایی با اقتباسی آزاد از زندگی احمد نادعلیان ساخته شده است. خسرو سینایی کارگردان مولف و صاحب سبک ما، با نگاه مستند ـ روایی و با قرار دادن نقاشی در جایگاه سوژه اثری هنر سوژه‌گرا و با […]

مهم‌ترین شاعر سینمای ایران، عباس کیارستمی است

آیین ویژه «عباس کیارستمی: آن‌سوتر از مرزها» با حضور فاطمه محمدی، سیف‌الله صمدیان، ابراهیم حقیقی، شادمهر راستین، سیدمحمد بهشتی و سیدمحمدعلی سیدحنایی در سالن فردوس موزه سینمای ایران برگزار شد. نوشته مهم‌ترین شاعر سینمای ایران، عباس کیارستمی است اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

از وداع با مادرانه‌های «ننه نقلی» تا انتخاب‌های خاص «امیر»

در هفته‌ای که پشت سر گذاشتیم ننه نقلی، امیر جعفری، مهدی نصرتی، جواد خیابانی و سروش صحت از مهمترین چهره‌های خبرساز در محافل رسانه‌ای بودند. نوشته از وداع با مادرانه‌های «ننه نقلی» تا انتخاب‌های خاص «امیر» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

عباس کیارستمی «سفیر بدون گذرنامه ایران» بود

آیین بزرگداشت عباس کیارستمی در نخستین برنامه دپارتمان دیپلماسی هنری برگزار شد؛ سینماگران و دیپلمات‌ها از کیارستمی به عنوان دیپلماتی فرهنگی یاد کردند که بدون مأموریت رسمی ( به تعبیری بدون گذرنامه)، تصویری ماندگار از ایران به جهان ارائه داد.

۷ درگذشت با خبرهایی از پژمان جمشیدی و تتلو

پژمان جمشیدی با مهدی هاشمی هم‌بازی شد، پاسخی به دو پرونده بحث‌برانگیز در قزوین و مازندران، موج جدید کوچ گزارشگران فوتبال از صداوسیما، شخصیت‌هایی که در دام نیفتادند!، آثار «تتلو» او را نجات می‌دهد؟!، میلیاردی‌های حراج تهران کدامند؟،‌ ترک اسراف باید از دولت‌مردان شروع شود، هفت درگذشت و... از جمله اخبار این هفته فرهنگی هنری ایسنا بودند.

جشنواره سارایوو به اصغر فرهادی جایزه افتخاری می‌دهد

تابستان امسال جشنواره فیلم سارایوو به پاس قدردانی از اصغر فرهادی فیلمسازی اسکاری ایران، جایزه افتخاری قلب طلایی خود را به این کارگردان مطرح اهدا خواهد کرد. به گزارش سینماسینما، سایت جشنواره فیلم سارایوو با انتشار عکسی از این سینماگر درباره او نوشت: اصغر فرهادی تابستان امسال به جشنواره فیلم سارایوو بازمی‌گردد! به پاس قدردانی […]

تقدیر جشنواره سارایوو از اصغر فرهادی

اصغر فرهادی، کارگردان و فیلمنامه‌نویس ایرانی و برنده دو جایزه اسکار در سی و دومین جشنواره فیلم سارایوو با جایزه افتخاری «قلب سارایوو» مورد تقدیر قرار می‌گیرد.

مراسم «سینما به روایت قلم» برگزار شد/ نکوداشت مسعود مهرابی

ضمن تقدیر از پرویز جاهد، عزیزالله حاجی‌مشهدی، طهماسب صلح‌جو، کامران ملکی و عباس یاری در مراسم «سینما به روایت قلم»، نکوداشت مسعود مهرابی در سازمان سینمایی برگزار شد. نوشته مراسم «سینما به روایت قلم» برگزار شد/ نکوداشت مسعود مهرابی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

واکنش مجید مجیدی به اظهارات توهین‌آمیز معاون ترامپ

مجید مجیدی در واکنش به اظهارات عجیب و توهین‌آمیز معاون ترامپ علیه مردم ایران نوشت: حرف بزرگتر از دهانتان نزنید.

رسول صدرعاملی و حسین سناپور در یک نشست

نشست تخصصی «کتاب و سینما» با محوریت کتاب «آنها که میخرند، آنها که میفروشند» با حضور رسول صدرعاملی، حسین سناپور برگزار می‌شود.

منتظر بمانید..

«قهرمان»؛ دِرام احتمالات

آخرین خبرها

مرتبط با خبر

فرشته صدرعرفایی

اصغر فرهادی

امیر جدیدی

قهرمان

خبرهای پربازدید

«جزیره رنگین»؛ وقتی خسرو سینایی جنوب را به روایت خود می‌آفریند

مهم‌ترین شاعر سینمای ایران، عباس کیارستمی است

از وداع با مادرانه‌های «ننه نقلی» تا انتخاب‌های خاص «امیر»

عباس کیارستمی «سفیر بدون گذرنامه ایران» بود

۷ درگذشت با خبرهایی از پژمان جمشیدی و تتلو

جشنواره سارایوو به اصغر فرهادی جایزه افتخاری می‌دهد

تقدیر جشنواره سارایوو از اصغر فرهادی

مراسم «سینما به روایت قلم» برگزار شد/ نکوداشت مسعود مهرابی

واکنش مجید مجیدی به اظهارات توهین‌آمیز معاون ترامپ

رسول صدرعاملی و حسین سناپور در یک نشست

پیمان معادی

peyman moaadi

سعید روستایی

Saeed Roustaei

فیلم سینمایی «زن و بچه» به اکران آنلاین رسید

سیدجمال ساداتیان

seyed jamal sadatian

پریناز ایزدیار

parinaz izadyar

پیش‌فروش «زن و بچه» آغاز شد/ روستایی در گیشه چه می‌کند؟

«شهربانو» در رقابت زردآلوی طلایی ارمنستان

اصغر فرهادی

asghar farhadi

انتشار نسخه ویژه نابینایان «درباره الی» با صدای فرشته صدرعرفایی

احسان گودرزی

ehsan goodarzi

اصغر فرهادی

asghar farhadi

قرارداد پخش داخلی «قهرمان» فرهادی بسته شد

اصغر فرهادی

asghar farhadi

محسن تنابنده

mohsen tanabandeh

فیلم «قهرمان» اصغر فرهادی در بخش مسابقه جشنواره کن

به بهانه بازی فرشته صدرعرفایی در "شهربانو"

اصغر فرهادی

asghar farhadi

تقدیر جشنواره سارایوو از اصغر فرهادی

اصغر فرهادی

asghar farhadi

جشنواره سارایوو به اصغر فرهادی جایزه افتخاری می‌دهد

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf

محمود کلاری

mahmoud kalari

محمود کلاری رییس هییت داورانِ جشنواره زردآلوی طلایی شد

اصغر فرهادی

asghar farhadi

اصغر فرهادی در پرتغال مسترکلاس کارگردانی برگزار می‌کند

اصغر فرهادی

asghar farhadi

اصغر فرهادی به پرتغال می‌رود

اصغر فرهادی

asghar farhadi

ورایتی گزارش داد؛ فروش گسترده فیلم اصغر فرهادی در بازارهای جهانی

اصغر فرهادی

asghar farhadi

بازار داغ «داستان‌های موازی» فرهادی

اصغر فرهادی

asghar farhadi

مسعود بخشی

masavd bakhshi

استقبال از فیلم‌های سینماگران ایرانی در فرانسه چطور است؟

امیر جدیدی

amir jadidi

رونمایی از تصویر امیر جدیدی در فیلم «زوزه»

امیر جدیدی

amir jadidi

امیر جدیدی و هدی زین‌العابدین در «اسکورت»

امیر جدیدی

amir jadidi

پایان فیلمبرداری «اسکورت» با حضور امیر جدیدی و هدی زین‌العابدین