ناصر تقوایی؛ صدای خاموشِ یک سینمای بیدار
سینماسینما، مجید موثقی
مرگ ناصر تقوایی، فیلمساز برجسته و تأثیرگذار سینمای ایران، خبر کوتاهی بود که مثل نسیمی از گذشته وزید و ذهن بسیاری را به سال‌هایی دور برگرداند؛ به روزهایی که او نه فقط کارگردانی جسور و دقیق بود، بلکه معلمی الهام‌بخش برای نسلی از هنرمندان جوان نیز محسوب می‌شد. تقوایی در سینمای ایران نه فقط به‌خاطر فیلم‌های ماندگارش، که به دلیل منش و نوع نگاهش به هنر و زندگی، جایگاهی ویژه داشت؛ جایگاهی که با سکوت و کناره‌گیری چند دهه‌ای‌اش حتی پررنگ‌تر هم شد.
سال‌ها پیش، در یک مسترکلاس جمله‌ای گفت که هنوز در ذهن من زنده است:
«هیچ فیلم‌سازی بدون درک تئاتر، نمی‌تواند به عمق زندگی برسد.»
او از اهمیت تئاتر در شکل‌گیری نگاه یک کارگردان سینما سخن می‌گفت؛ حرفی که در زمانه‌ی آن روزها کمتر از زبان فیلمسازان شنیده می‌شد. تقوایی باور داشت که ریتم، بدن، فضا و مواجهه‌ی زنده با انسان‌ها در تئاتر، پایه‌ای است برای هر زبان تصویری عمیق در سینما.
این نگاه بی‌تردید بی‌ارتباط با تجربه‌ی شخصی او در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ نبود؛ زمانی که یرژی گروتوفسکی، کارگردان و نظریه‌پرداز بزرگ لهستانی، به جشن هنر شیراز آمد. تقوایی در آن روزها او را به جنوب ایران برد تا با دمام‌نوازی و مراسم آیینی مردم جنوب آشنا شود. گروتوفسکی گفت که در آنجا «بزرگترین تبال‌نوازهای عمرش را دیده است.» آن مواجهه، نقطه‌ی تلاقی دو جهان بود: زبان و عناصر تئاتر مدرن اروپایی و آیین زنده‌ی ایرانی. و ناصر تقوایی کسی بود که این دو را به هم پیوند داد.
تقوایی کارگردانی بود که در آثارش، تاریخ و جغرافیای ایران را نه به شکل تزئینی، بلکه به عنوان جوهره‌ی روایت می‌آورد. مهم‌ترین نمونه‌ی این رویکرد، شاهکار او ناخدا خورشید (۱۳۶۵) است؛ اقتباسی آزاد از رمان «داشتن و نداشتن» اثر ارنست همینگوی که در سواحل خلیج فارس بازآفرینی شده است.
فیلم در زمان نمایش خود، تحسین گسترده‌ای برانگیخت و موفق شد در جشنواره بین‌المللی فیلم لوکارنو بدرخشد. بازی خیره‌کننده داریوش ارجمند در نقش ناخدا خورشید، میزانسن‌های بی‌نظیر و زبان تصویری منحصر به فرد فیلم باعث شد تا این اثر در حافظه‌ی تاریخی سینمای ایران ماندگار شود. بسیاری از فیلمسازان نسل بعدی اذعان کرده‌اند که «ناخدا خورشید» برای آنان حکم یک مدرسه‌ی سینمایی را داشته است. جدا از تأثیراتی که پیش از این، فیلم‌های «آرامش در حضور دیگران» با زیرمتنی جسورانه و نگاهی معترض و نقادانه درباره فروپاشی اقتدار و سکوت جامعه داشت، تقوایی با سریال ماندگار «دایی‌جان ناپلئون» نیز طنزی تیز و روایتی از توهم قدرت و جامعه سنتی با بازی‌ها و دیالوگ‌های درخشان از خود بروز داد، که یاد او را برای همیشه زنده نگه می‌دارد. آخرین ساخته‌ی او، فیلم «کاغذ بی‌خط»، روایتی ظریف از بحران در روابط زناشویی است؛ با نگاهی انسانی، طنز تلخ و دیالوگ‌های دقیق، یکی از متفاوت‌ترین آثار اجتماعی سینمای ایران شد.
با وجود این درخشش، ناصر تقوایی از اوایل دهه‌ی هشتاد به تدریج از سینما کناره گرفت. پروژه‌های متعددی ناتمام ماندند یا به مرحله‌ی تولید نرسیدند. اما سکوت او سکوتی منفعل نبود؛ نوعی اعتراض بود به ساختار بیمار و سیاست‌زده‌ی سینما، به محدودیت‌هایی که نفس خلاقیت را می‌گرفت. او اهل سازش نبود و نمی‌خواست در نظام تولیدی‌ای کار کند که به تعبیر خودش «سینما را به حاشیه می‌برد و شعار را به متن می‌آورد.»
این گوشه‌نشینی، تقوایی را بدل به چهره‌ای اسطوره‌ای کرد؛ کارگردانی که نه با مرگ، بلکه با سکوتش، اهمیتش را تثبیت کرد.
تقوایی علاوه بر کارگردانی، نویسنده‌ای دقیق و سینماگرانی تربیت‌شده داشت که بعدها خود بدل به فیلمسازان مطرح شدند. از سریال درخشان «دایی‌جان ناپلئون» تا مستندهای اولیه‌اش درباره‌ی جنوب ایران، فیلم‌های کوتاه «رهایی»، «باد جن»، «پنجشنبه بازار میناب»، «نخل» و دیگر آثار او سندی زنده از جنوب ایران‌اند؛ آثاری شاعرانه و مستندنگارانه که ریشه‌های فرهنگی، آیینی و اجتماعی این سرزمین را با نگاهی شخصی و دقیق ثبت کردند. همه و همه حامل نگاه انسانی و جزئی‌نگر او بودند.
او جوایز متعدد داخلی و بین‌المللی دریافت کرد، اما شاید بزرگترین جایزه‌ی او همان تأثیری باشد که بر نسل‌های بعد گذاشت. او نه فقط فیلم ساخت، بلکه زبان تصویری ساخت که ریشه در خاک، آیین، مردم و حافظه‌ی تاریخی این سرزمین داشت.
مرگ ناصر تقوایی در واقع پایان یک دوره است؛ دوره‌ای که در آن فیلم‌سازانی چون او، سینما را نه حرفه، بلکه رسالت می‌دانستند. یادش، نه با مراسم رسمی، بلکه با صداهای دمام، تصویر ناخدا خورشید در مه، و جمله‌ای ساده‌ی او در یک مسترکلاس برای من زنده می‌ماند:
«تئاتر، سرچشمه‌ای برای سینما است.»
آخرین خبرها
- «خائن کشی» آنلاین می‌شود
- مستند «در میان امواج» و روایتی زنانه از جنوب ایران
- تبری بهرام بیضایی از شبکه من و تو
- فیلم کوتاه «پیاده»؛ ایکاش وطن جای بهتری برای ماندن بود
- اکران آنلاین «قیف» از سه‌شنبه
- اولین اجرای «مزین السلطنه» تقدیم خبرنگاران می‌شود/ «ژن زامبی» در راه تماشاخانه هما
- وقتی از سینمای حرفه ای و اصیل حرف می زنیم
- نیرویی ماورایی برای فوتبالیستها؛ وقتی یک عشق زنانه می‌تواند کریستیانو رونالدو را هم دگرگون کند!
- بازگشت دِپ به هالیوود؛ پنه لوپه کروز و جانی دپ در یک فیلم اکشن مهیج بازی میکنند
- «پیر پسر» بهترین فیلم جشنواره لندنبریز شد
- «کیک محبوب من»؛ روایت سهل و ممتنع تنهایی
- فیلم جدید عبدالرضا کاهانی در بخش مسابقه ادینبورگ
- خواننده محبوب کشور: دوست دارم فرهاد مجیدی در ردیف اول کنسرتم مرا تماشا کند!
- رقابت «پیر پسر» در جشنواره ایرلندی
- فیلمی به تهیه‌کنندگی نوید محمدزاده در جشنواره لوکارنو
- چه کسی با اکران فیلم خارجی مخالف است؟
- تخریب دریک توسط تیم ملی آرژانتین با اشاره به کندریک لامار
- حکایت کوسههای مکانیکی «آروارهها» اسپیلبرگ
- ماراتن عذاب؛ کریستیانو رونالدو و اشکهایی که باید سرازیر می‌شد
- فیلم‌های سعید سهیلی و مهران مدیری در راه سینماها/ تعویق یک هفتهای اکران «یادگار جنوب»
مرتبط با خبر
خبرهای پربازدید
درباره کامران فانی و ترجمه‌ای ناب/ مرغ دریاییِ فانی
سینماسینما، مجید موثقی کامران فانی، مترجم، پژوهشگر و از چهره‌های تأثیرگذار فرهنگ معاصر ایران، سال‌ها با ترجمه‌ی آثار ادبی و نمایشی، نقش مهمی در شکل‌گیری فهم ادبیات جهان در زبان فارسی داشت. ترجمه‌های دقیق، وفادار و در عین حال زنده‌ی او، جایگاهی ماندگار برایش رقم زد. خبر درگذشت او، سکوتی...
۱۴۰۴/۰۹/۲۷
طعم تلخ گیلاس
سینماسینما، مجید موثقی؛ امروز که خبر فوت همایون ارشادی را شنیدم، طعم گیلاس در روحم تلخ شد. آن تلخی آرام و فروخورده‌ای که فقط از درون انسان‌هایی برمی‌خیزد که معنای زیستن را میان مرگ و زندگی، میان بودن و نبودن، جست‌وجو کرده‌اند. همایون ارشادی برای من فقط بازیگر «طعم گیلاس»...
۱۴۰۴/۰۸/۲۱
صیدِ کارگردان بزرگ
سینماسینما، مجید موثقی گیوم (Guillaume) من را با این جمله از خواب بیدار کرد: «باید زودتر برویم و گرنه بی‌فیلم خواهیم شد.» چنان هشداری از صدایش حس کردم که ناگهان متوجه شدم همراه او سوار مترو هستم، من حتی نمی دانم به کجا می رویم! او بهتر از هر کسی...
۱۴۰۳/۱۰/۲۹
درباره ساخته جدید علی عباسی/ امتحان نهایی «شاگرد»
سینماسینما، مجید موثقی «شاگرد» یا «کارآموز – The Apprentice» آخرین ساخته علی عباسی نمی تواند یک اثر تکان دهنده قلمداد شود. یک دیدگاه آنارشیستی چه فردگرا و چه جمع گرا، حتی اگر خودسرانه و مقاوم در برابر فرم های اجباری جامعه به نظر آید، شرط لازم و کافی برای یک...
۱۴۰۳/۰۸/۲۲
یک سینماگر ایرانی داور جشنواره فیلم توفوزی گرجستان شد
جشنواره فیلم «توفوزی» برای دومین بار از مجید موثقی سینماگر ایرانی ساکن سوئیس برای داوری فیلم های بلند و کوتاه بخش بین الملل این دوره دعوت به عمل آورد، این جشنواره پویانمایی از اعتبار و قدمت بالایی در آسیای میانه برخوردار است و بنیانگذار و دبیر هنری آنزوراب دیاسامیدزه است....
۱۴۰۰/۰۷/۲۳
سینماگر ایرانی برای دومین بار داور فستیوال «توفوزی» شد
جشنواره فیلم «توفوزی-TOFUZI» برای دومین بار از مجید موثقی سینماگر ایرانی ساکن سوئیس برای داوری فیلم‌های بلند و کوتاه بخش بین الملل این دوره دعوت شد، به گزارش بانی‌فیلم، جشنواره ...ادامه مطلب
۱۴۰۰/۰۷/۲۳
اعضای هیات داوری و انتخاب بین الملل معرفی شدند
سینماپرس: سرگئی دوروتسوی، مارینا توروپیگینا و مهرداد اسکویی داوری و بهمن آقایی، الهه نوبخت و مجید موثقی انتخاب بخش بین الملل نهمین جشنواره بین المللی فیلم وارش را برعهده دارند.
۱۳۹۸/۰۲/۰۶
راه‌یابی «آخر پاییز» به جشنواره استیف کرواسی
فیلمِ کوتاه «آخر پاییز» به نویسندگی و کارگردانی آرمین ابراهیمی و محصول مشترک ایران و بنگلادش به جشنواره بین‌المللی فیلم استیف کرواسی راه پیدا کرد. به گزارش رسیده، این فیلم که توسط آرمین ابراهیمی در کارگاه فیلم‌سازی جشنواره داکا و زیر نظر مجید موثقی و محمد گذرآبادی ساخته شده، روایت...
۱۳۹۶/۱۱/۱۴
از ادعای عجیب و غریب ناصر تقوایی تا «انزوای ناخواسته» اش
احمد طالبی‌نژاد در سالروز درگذشت ناصر تقوایی گفت: خالق «ناخدا خورشید» در سالهای پایانی عمرش در یک انزوای ناخواسته بود.
۱۹ساعت پیش
چرا ناصر تقوایی دیگر فیلم نساخت؟
احمد طالبی‌نژاد، روزنامه‌نگار و منتقد سینما در سالروز درگذشت ناصر تقوایی، هنر فیلمنامه‌نویسی این کارگردان بزرگ سینمای ایران را بررسی کرد. در این گفت‌وگو که در استودیوی ایسنا انجام شد، زوایای تازه‌ای از زندگی ناصر تقوایی مطرح و مهارت وی در اقتباس آثار ادبی تحسین شد.
۱۹ساعت پیش
«کاغذ بی‌خط »؛ فیلمی روشنفکرانه با نگاهی فلسفه‌گرا
سینماسینما، امیرابراهیم جلالیان فیلم «کاغذ بی‌خط» آخرین ساخته ناصر تقوایی است که سال ۱۳۸۰، پس از سال‌ها سکوتِ این فیلمسازِ صاحب‌سبک، به نمایش درآمد و به‌نوعی واپسین حضور جدی او در سینمای ایران بود. فیلم، برخلاف آثار شاخص و سنگین پیشین او مانند «ناخدا خورشید» یا «آرامش در حضور دیگران...
۱۴۰۵/۰۷/۱۳
منتظر بمانید..
منتظر بمانید..
ویدیو/ شبی برای سینمای «ایران»
آیین گرامیداشت روز سینما با محوریت «ایران» شامگاه پنجشنبه (۲۶ شهریور) در محوطه بیرونی موزه سینما و با حضور تعدادی از مسوولان و هنرمندان سینما و تلوبزیون و با نکوداشت یاد بهرام بیضایی، ناصر تقوایی و اکبر عبدی گرامی داشته شد.
۱۴۰۵/۰۶/۲۷
منتظر بمانید..
منتظر بمانید..
گرامیداشت روز سینما / گزارش تصویری
گرامیداشت روز سینما با محوریت «ایران» و با نکوداشت یاد بهرام بیضایی، ناصر تقوایی و اکبر عبدی و آنهایی که جان خود را در جنگ و ناآرامی های دی‌ماه سال گذشته از دست دادند، شامگاه پنجشنبه ۲۶ شهریور ماه در موزه سینمای ایران برگزار شد. عکاس: علی چاشنی‌گیر
۱۴۰۵/۰۶/۲۷
نامگذاری تالار نشست‌های خانه سینما به نام ناصر تقوایی
تالار نشست‌های خانه سینما شماره ۲ با حضور مدیرعامل خانه سینما و جمعی از سینماگران به نام ناصر تقوایی نامگذاری شد. نوشته نامگذاری تالار نشست‌های خانه سینما به نام ناصر تقوایی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.
۱۴۰۵/۰۶/۲۴
یک نامگذاری به یاد تقوایی در آستانه نخستین سالگرد درگذشت
در فاصله کمتر از یک ماه مانده تا اولین سالروز درگذشت ناصر تقوایی، سالنی در خانه سینما ۲ به یاد این فیلساز مشهور ایرانی نامگذاری شد.
۱۴۰۵/۰۶/۲۴
منتظر بمانید..
منتظر بمانید..
در شبی برای «ای ایران» چه گذشت؟
نسخه مرمت‌شده «ای ایران» ناصر تقوایی در آستانه روز ملی سینما به نمایش درآمد؛ همایون اسعدیان در این نشست، منفردزاده را آهنگسازی بی‌نظیر خواند و تأکید کرد که ساخت آثاری چون «ناخدا خورشید» و «دایی جان ناپلئون» برای ماندگاری یک فیلمساز در تاریخ هنر کافی است.
۱۴۰۵/۰۶/۱۸
منتظر بمانید..
منتظر بمانید..
اکران فیلم‌هایی از مهرجویی،حاتمی،نادری و تقوایی برای روز سینما
در آستانه روز ملی سینما (۲۱ شهریور) نسخه اصلاح و مرمت‌شده فیلم‌هایی از علی حاتمی، امیر نادری، داریوش مهرجویی، ناصر تقوایی و واروژ کریم مسیحی اکران می‌شود.
۱۴۰۵/۰۶/۱۵
از «اربعین» ناصر تقوایی تا جای خالی یک فیلم سینمایی بزرگ
هر سال با نزدیک شدن به اربعین، ده‌ها مستند و برنامه تلویزیونی درباره این مناسبت آئینی ساخته یا بازپخش می‌شوند؛ اما اگر بخواهیم یک اثر را به‌عنوان نقطه آغاز سینمای اربعین معرفی کنیم، باید از مستند «اربعین» ساخته ناصر تقوایی نام ببریم. نوشته از «اربعین» ناصر تقوایی تا جای خالی...
۱۴۰۵/۰۵/۱۳
روایت کمترشنیده شده از ناصر تقوایی
ناصر تقوایی می‌گفت: وظیفه اصلی ما فیلمسازان، نویسندگان و نقاش‌ها این است که زبانی بومی برای این حرفه‌ها پیدا کنیم و بزرگترین کاری که این نسل می‌تواند انجام بدهد، غنی‌تر کردن آن است.
۱۴۰۵/۰۴/۲۱
اولین نمایش نسخه مرمت‌شده «کاغذ بی خط» در موزه سینمای ایران
در ادامه برنامه «کلاسیک‌های کانون» کانون کارگردانان سینمای ایران، سه‌شنبه ۲۳ تیرماه،ساعت۱۷ نخستین نمایش نسخه مرمت‌شده فیلم «کاغذ بی خط» به کارگردانی ناصر تقوایی، در موزه سینمای ایران برگزار خواهد شد. به گزارش سینماسینما، در این مراسم، فیلم «کاغذ بی خط»؛ اثر ماندگار ناصر تقوایی که به همت فیلمخانه ملی...
۱۴۰۵/۰۴/۲۰
منتظر بمانید..
منتظر بمانید..
هدیه تهرانی، خسرو شکیبایی، جمیله شیخی و... روی پرده
نسخه مرمت شده فیلم سینمایی «کاغذ بی خط» به کارگردانی ناصر تقوایی و با بازی هدیه تهرانی و خسرو شکیبایی به نمایش درمی‌آید.
۱۴۰۵/۰۴/۲۰
ناصر تقوایی که عاشق فوتبال بود!
ناصر تقوایی از طرفداران پروپا قرص فوتبال بود و اتفاقات فوتبال را پی می‌گرفت، حتی برخی او می‌گویند او اشراف کاملی به فوتبال داشت و مفسر فوتبال بود.
۱۴۰۵/۰۳/۲۷
منتظر بمانید..
منتظر بمانید..
مقایسه فیلمنامه «کوچک جنگلی» تقوایی با سریال افخمی/ از پژوهشِ روایت‌محور تا روایتِ موردپسند صداوسیما
سینماسینما، سیدحسام فروزان فیلمنامه «کوچک جنگلی» نوشته ناصر تقوایی محصول سالهای پایانی دهه پنجاه و اوایل دهه شصت است؛ دوره‌ای که سینما و تلویزیون ایران در وضعیت پرآشوب پس از انقلاب و تغییرات ساختاری نهادهای تولیدی قرار داشتند. تقوایی در ابتدا این سناریو را برای یک فیلم سینمایی سه ساعته...
۱۴۰۴/۰۹/۲۳