«بایسیکل‌ران»؛ دور باطل در جهانی گروتسک

سینماسینما، ونداد الوندی‌پور

«بایسیکل‌ران»(۱۳۶۶)، مهمترین فیلم محسن مخملباف، و به نوعی، مانیفست فلسفی-سینمایی او، اثری است بهره‌مند از فیلمنامه‌ای هنرمندانه و گویا، اما، از قرار معلوم، سوءتفاهم‌برانگیز؛ سوءتفاهمی به نظرم عجیب که از رئالیستی (یا حتی نئورئالیستی) پنداشتن داستان و تماتیک فیلم سرچشمه می‌گیرد که خود، حاصل عدم درک جهان روایی فیلم است و نتیجه طبیعی آن، ضعیف پنداشتن فیلم است (نشانه ای این سوءتفاهم، بسیاری از نقدهایی است که در آن دوران درباره فیلم نوشته شد و حتی در سال‌های بعد. جالب آنکه در مواردی نیز، آنانکه با نگاه رئال به فیلم نگاه کردند، از آن تمجید کردند و آن را فیلمی از جنس آثار نئورئالیستی برشمردند یا اثری رئالیستی علیه جامعه عاری از عدالت !)

اما «بایسیکل‌ران» به هیچ وجه اثری رئالیستی نیست و آنهایی که به دنبال یافتن و دیدن «واقعیت» (در مفهوم رایجش) در این فیلم بوده‌اند، در حقیقت، آن را قربانی نگاه نادرست خود کرده‌اند.

در عین حال، «بایسیکل‌ران»، نمودی است از واقعیت، اما واقعیت، آن گونه که در نگاه فیلمساز وجود دارد و آنگونه که او با زبانی هنری توصیفش می‌کند. و این واقعیت، به نظرم، واقعیتی است گروتسک؛ که خود، برآمده از جهانی است گروتسک: غریب، وارونه‌نما، مضحک، مشمئزکننده، مخوف و تاریک و یاس برانگیز که چنان دستخوش مکر و حیله و ناهنجاری و هرج و مرج و مخمصه‌ها است که اندیشیدن و تصمیم‌گیری و جهت‌یابی و حرکت را برای انسان ناممکن ساخته و او را در یک چرخه‌ی تکراری اسیر کرده است.

فیلم از نظر ساختار روایی، در عین اینکه جزو آثار دارای ضدپیرنگ محسوب نمی‌شود، پیرنگش براساس روابط علّی-معلولی، یا متکی بر علیت و منطق (به معنای متداول آن) نیست بلکه منطق علیتش، ساختگی و متغیر است که برآمده از سبک خاص اثر است؛ سبک گروتسک، که هم ماهیتی تماتیک و معنایی و فلسفی دارد و هم باردار عناصر زیبایی‌شناختی خاص خود است. گروتسک از بسیاری جهات، با «کمدی سیاه» همپوشانی دارد و نیز می‌تواند جلوه‌هایی از فانتزی و سورئالیسم و داداییسم و ابسورد را نیز در بربگیرد. هدف کمدی سیاه، مانند گروتسک، به چالش کشیدن و انتقاد جدی و جامع از وضعیت جهان است، از طریق نشان دادن واقعیت‌های غریب و پارادوکسیکال آن که محور اکثر آنها، قدرت و ساز و کارهای نهفته در روابط مبتنی بر اربابان و بردگان است و نیز، در ماهیت غیرانسانی جهان (بنابر نوع جهان‌بینی این سبک) در این نوع کمدی سیاه، هنرمند، از طریق دیالوگ‌ها یا رویدادها و موقعیت‌های ناهنجار و متناقض‌نما، مخاطب را به خنده می‌اندازد؛ خنده‌ای که در اصل نیشخند است و تلخ و باردار اندوه و افسوس. در نتیجه، کمدی سیاه در حقیقت ترکیبی است از کمدی و تراژدی؛ دو عنصری که در گروتسک نمودی بارز دارند. (اصطلاح گروتسک در لغت از ریشه‌ی لاتین «گروتو» آمده که در اصل به معنای مغاک و گودال است و به مغاک‌ها و مقبره‌های شاهان روم باستان اشاره دارد که برای اولین‌بار در آن‌ها نیم‌تنه‌هایی از موجودات خیالی یافت شد.نقاشی‌های دیواری که ترکیبی از انسان-حیوان، گیاهان، موجودات افسانه‌ای و دوجنسه بودند که زشت بودند و همزمان آراسته، عجیب و غریب، ترسناک، مضحک و غیرواقعی. گروتسک را عجیب نما نیز ترجمه کرده‌اند.)

گروتسک بودن «بای‌سیکل‌ران» هم در چینش فصل‌ها و وقایع و خطوط داستانی نمود دارد و هم، بیشتر و بسیار بارزتر، در ماهیت رویدادها و شکل مکانی و فضاسازی آنها و در کنش‌ها و واکنشهای و دیالوگهای کاراکترها؛ و البته، در تصاویر فیلم و میزانسن و دکوپاژ اثر (مشخصا ترکیب بندی قاب‌های آن)‌. و یکی از ابزارهای اصلی فیلمساز-فیلمنامه‌نویس برای خلق این رویدادها و کنشهاو دیالوگها، استفاده از صنعت هنری آیرونی (Irony) است که ترجمه دقیقی در فارسی ندارد و ترکیبی چون «ناهماهنگی، دوگانگی، تضاد، مغایرت و تناقض»، به طور نسبی معنای آن را می‌رساند. (ریشه این واژه در لاتین، مترادف «فریبکار» است.) سبک گروتسک، که مانند صنعت آیرونی از پذیرفتن معنایی مشخص و صریح، گریزان است؛ به دلیل ویژگی های صوری‌اش و نیز به لحاظ واکنشی که برمی‌انگیزد، پدیده‌ای است دوگانه با ساختاری متشکل از تقابلها و تناقضات که ترکیبی از افکار و افعال متضاد را در دل خود جای می‌دهد، و از این رو، با آیرونی گره خورده است. صنعت هنری آیرونی، با خلق تضاد و مفاهیم دوگانه که معنای ظاهری و باطنی‌شان با هم متفاوت و اغلب متضاد است، قطعیت را از متن اثر می‌گیرد. در نتیجه، همزمان هم می‌تواند بخنداند و هم بترساند و هم متعجب کند و هم دل به هم خوردگی و اشمئزار و اندوه برانگیزد. و اینها، ویژگی‌های بارز سبک گروتسک نیز هست. همچنین، سبک گروتسک از این نظر که فاقد قطعیت است و واجد بی‌قانونی و ناهنجاری و امکان‌پذیر بودن همه چیز، دارای شباهتهایی با سبک پست‌مدرنیسم نیز هست. بنابراین، «بایسیکل‌ران» از برخی جهات بی‌شباهت به فیلم‌های پست‌مدرن نیست؛ گرچه، نمی‌توان آن را اثری کاملا پست مدرن دانست.

به اعتقاد نگارنده، ذکر این نکات تئوریک، از آن رو ضروری است که میان شناختن سبک فیلم بایسیکل‌ران و نوع جهان داستانی آن از یک سو و ارتباط برقرار کردن تماشاگر با فیلم و درک داستان و وجوه هنری و زیبایی‌شناختی آن، از سوی دیگر، ارتباطی کاملا مستقیم وجود دارد و بدون دانستن این نکات سبکی و ساختاری، نمی‌توان این فیلم را آن گونه که هست دید و درک کرد و احتمالا، آن را دوست داشت و از آن لذت برد. (یا حتی با نگاه مستتر در آن مخالفت کرد.)

«بایسیکل‌ران»، فیلمی است هنری که هم از تحول و پیشرفت محسن مخملباف از نظر هنری نشان دارد، که از «دستفروش» آغاز شد و در آثار پیشینش نمود چندانی نداشت؛ و هم نشانه‌ای است از تغییر جهان‌بینی و دیدگاه او طی حدود پنج سال؛ و رسیدن از یک جهان‌بینی مبتنی بر آرمانگرایی رادیکال و مذهبی به نقطه‌ای که واقعیت جهان از نظرش واقعیتی است گروتسک و ضدبشری؛ و چنین جهانی، مکانی است مضحک و مشمئزکننده‌، پر از درد و حسرت، و ترسناک و پرآشوب که از هر نظر (فردی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، روانشناختی، اخلاقی، فلسفی و …)؛ جهانی که به سیرکی می‌ماند که محل معرکه‌گیری آدم‌های مکارِ مال‌پرستِ استثمارگرِ فرصت‌طلب است، و مسلخ اکثر انسان‌ها، که سرنوشتی سیزیف‌وار داشته و گمگشتگانی‌اند ازخودبیگانه‌. (نسیم (محرم زینال زاده) نماد انسان‌هاست در تضاد با آدمها)

گفتیم که منطق جهان گروتسک، متفاوت است از منطق مبتنی بر علیت در معنای رایجش. نمونه‌هایی از منطق مبتنی بر «واقعیت گروتسک» در فیلم در رویدادها و کنشها و لوکیشنهای فیلم عبارتند از: بیمارستانی که مانند صومعه‌های تاریک قرون وسطایی است؛ رخدادهای مختلف و غیرمنطقی در محل معرکه‌ی دوچرخه‌سواری؛ اتفاقات غریب و مضحک، نظیر تظاهرات افغانستانی‌ها علیه شوروی در حالی که پرچمهای سرخ در دست دارند؛ یا خوردن غذای مادرِ بیمار توسط پسرش و …)

میان سکانس آغازین «بایسیکل‌ران» و سکانس پایانی‌اش، شباهتی وجود دارد که محمل تماتیک مهم فلسفی فیلم است که اعتقاد فیلمساز به آن، دلیل انتخاب سبک گروتسک از سوی او بوده است: داستان با موتورسواریِ چرخان رفیقِ نسیم در یک محیط دوار و استوانه‌ای آغاز میشود و با سکانسی پایان میابد که در آن، نسیم، علیرغم اتمام زمان شرطبندی، همچنان در حال چرخیدن با دوچرخه در دایره‌ای است که پیشتر، برایش دایره‌ی چاه بود (حرفه مغنی‌گری خود واجد معنای نشانه‌شناختیِ مرتبط با تماتیک اصلی فیلم است: انسان در چاه است و در حال کندن چاهِ خود؛ یعنی زمان به ضرر انسان است)؛ چرخیدن با دوچرخه اکنون چرخشی است که به ماهیت ذاتی او تبدیل شده و وجهی جبری (تقدیرگرایانه) پیدا کرده است، و نیز می‌تواند نمودی از جبری بودن زندگی باشد. این تم، نتیجه ناگزیر گروتسک دیدن جهان و زندگی انسان است، که در اصل چیزی نیست جز زدن «دور باطل».

منبع: سینما سینما

آدرس کوتاه: https://www.rokh.in/news/156706

دیدگاه

آخرین خبرها

مرتبط با خبر

محسن مخملباف

خبرهای پربازدید

«جزیره رنگین»؛ وقتی خسرو سینایی جنوب را به روایت خود می‌آفریند

سینماسینما، آریو همتی فیلم «جزیره رنگین» با ساختاری آوانگارد، در سال ۱۳۹۳ به نویسندگی، تهیه‌کنندگی و کارگردانی خسرو سینایی با اقتباسی آزاد از زندگی احمد نادعلیان ساخته شده است. خسرو سینایی کارگردان مولف و صاحب سبک ما، با نگاه مستند ـ روایی و با قرار دادن نقاشی در جایگاه سوژه اثری هنر سوژه‌گرا و با […]

مهم‌ترین شاعر سینمای ایران، عباس کیارستمی است

آیین ویژه «عباس کیارستمی: آن‌سوتر از مرزها» با حضور فاطمه محمدی، سیف‌الله صمدیان، ابراهیم حقیقی، شادمهر راستین، سیدمحمد بهشتی و سیدمحمدعلی سیدحنایی در سالن فردوس موزه سینمای ایران برگزار شد. نوشته مهم‌ترین شاعر سینمای ایران، عباس کیارستمی است اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

از وداع با مادرانه‌های «ننه نقلی» تا انتخاب‌های خاص «امیر»

در هفته‌ای که پشت سر گذاشتیم ننه نقلی، امیر جعفری، مهدی نصرتی، جواد خیابانی و سروش صحت از مهمترین چهره‌های خبرساز در محافل رسانه‌ای بودند. نوشته از وداع با مادرانه‌های «ننه نقلی» تا انتخاب‌های خاص «امیر» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

۷ درگذشت با خبرهایی از پژمان جمشیدی و تتلو

پژمان جمشیدی با مهدی هاشمی هم‌بازی شد، پاسخی به دو پرونده بحث‌برانگیز در قزوین و مازندران، موج جدید کوچ گزارشگران فوتبال از صداوسیما، شخصیت‌هایی که در دام نیفتادند!، آثار «تتلو» او را نجات می‌دهد؟!، میلیاردی‌های حراج تهران کدامند؟،‌ ترک اسراف باید از دولت‌مردان شروع شود، هفت درگذشت و... از جمله اخبار این هفته فرهنگی هنری ایسنا بودند.

عباس کیارستمی «سفیر بدون گذرنامه ایران» بود

آیین بزرگداشت عباس کیارستمی در نخستین برنامه دپارتمان دیپلماسی هنری برگزار شد؛ سینماگران و دیپلمات‌ها از کیارستمی به عنوان دیپلماتی فرهنگی یاد کردند که بدون مأموریت رسمی ( به تعبیری بدون گذرنامه)، تصویری ماندگار از ایران به جهان ارائه داد.

جشنواره سارایوو به اصغر فرهادی جایزه افتخاری می‌دهد

تابستان امسال جشنواره فیلم سارایوو به پاس قدردانی از اصغر فرهادی فیلمسازی اسکاری ایران، جایزه افتخاری قلب طلایی خود را به این کارگردان مطرح اهدا خواهد کرد. به گزارش سینماسینما، سایت جشنواره فیلم سارایوو با انتشار عکسی از این سینماگر درباره او نوشت: اصغر فرهادی تابستان امسال به جشنواره فیلم سارایوو بازمی‌گردد! به پاس قدردانی […]

تقدیر جشنواره سارایوو از اصغر فرهادی

اصغر فرهادی، کارگردان و فیلمنامه‌نویس ایرانی و برنده دو جایزه اسکار در سی و دومین جشنواره فیلم سارایوو با جایزه افتخاری «قلب سارایوو» مورد تقدیر قرار می‌گیرد.

مراسم «سینما به روایت قلم» برگزار شد/ نکوداشت مسعود مهرابی

ضمن تقدیر از پرویز جاهد، عزیزالله حاجی‌مشهدی، طهماسب صلح‌جو، کامران ملکی و عباس یاری در مراسم «سینما به روایت قلم»، نکوداشت مسعود مهرابی در سازمان سینمایی برگزار شد. نوشته مراسم «سینما به روایت قلم» برگزار شد/ نکوداشت مسعود مهرابی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

واکنش مجید مجیدی به اظهارات توهین‌آمیز معاون ترامپ

مجید مجیدی در واکنش به اظهارات عجیب و توهین‌آمیز معاون ترامپ علیه مردم ایران نوشت: حرف بزرگتر از دهانتان نزنید.

رسول صدرعاملی و حسین سناپور در یک نشست

نشست تخصصی «کتاب و سینما» با محوریت کتاب «آنها که میخرند، آنها که میفروشند» با حضور رسول صدرعاملی، حسین سناپور برگزار می‌شود.

منتظر بمانید..

«بایسیکل‌ران»؛ دور باطل در جهانی گروتسک

آخرین خبرها

مرتبط با خبر

محسن مخملباف

خبرهای پربازدید

«جزیره رنگین»؛ وقتی خسرو سینایی جنوب را به روایت خود می‌آفریند

مهم‌ترین شاعر سینمای ایران، عباس کیارستمی است

از وداع با مادرانه‌های «ننه نقلی» تا انتخاب‌های خاص «امیر»

۷ درگذشت با خبرهایی از پژمان جمشیدی و تتلو

عباس کیارستمی «سفیر بدون گذرنامه ایران» بود

جشنواره سارایوو به اصغر فرهادی جایزه افتخاری می‌دهد

تقدیر جشنواره سارایوو از اصغر فرهادی

مراسم «سینما به روایت قلم» برگزار شد/ نکوداشت مسعود مهرابی

واکنش مجید مجیدی به اظهارات توهین‌آمیز معاون ترامپ

رسول صدرعاملی و حسین سناپور در یک نشست

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf

محمود کلاری

mahmoud kalari

محمود کلاری رییس هییت داورانِ جشنواره زردآلوی طلایی شد

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf

محمد احمدی

mohammad ahmadi

محمد احمدی، کارگردان و تهیه‌کننده سینما از سال‌های همکاری‌اش با مخملباف می‌گوید

ابراهیم حاتمی کیا

ebrahim hatami

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf

مهدویان: مخملباف و حاتمی‌کیا فیلمسازان مهمی‌اند، اما من هیچ‌کدام آنها نیستم/ تماشاگر باید خشونت را از عمق جانش تجربه کند

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf

افغانستان دوباره در مرکز توجه جشنواره‌ها/ نمایش «سفر قندهار» در جشنواره زوریخ

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf

بهروز افخمی

behrooz afkhami

توضیح اکبر نبوی درباره دلایل معرفی فیلم محسن مخملباف به اسکار در سال ۱۳۷۶

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf

بهروز افخمی

behrooz afkhami

پاسخ اکبر نبوی به اظهارات بهروز افخمی/ «گبه» مخملباف با توافق جمعی به اسکار رفت

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf

دیالوگ: دستفروش

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf

انتقاد یک سایت اصولگرا از رسانه های ارزشی :چرا می خواهید درماجرای ملک مطیعی همه کاسه کوزه ها را سر مخملباف و میرحسین موسوی بشکنید؟

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf

دیالوگ: بای سیکل ران

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf

ناصر ملک مطیعی

Naser Malek Motiee

مسعود ده نمکی: ملک مطیعی لوطی بود، مخملباف او را «ممنوع الکار» کرد

علی حاتمی

ali hatami

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf

چه کسی ناصر ملک‌مطیعی را ممنوع‌التصویر کرد؟ /روایت فارس از موافقت آیت الله خامنه ای با اکران «برزخی ها» تا مقابلهخاتمی، میرحسین و مخملباف با نمایش برزخی ها

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf

فاطمه معتمدآریا

fatemeh motamedaria

تصویر جالبی ازجشنواره فیلم کن سالها قبل:از کیارستمی و مخملباف تا مهرجویی و معتمدآریاو میر کریمی

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf

وقتی محسن مخملباف خواستار حذف کامل زنان از سینما بود

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf

آرزوی یک آهنگساز برای همکاری با محسن مخملباف

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf

عباس کیارستمی

abbas kiarostami

فکر می‌کنم به زودی سینماگر تازه‌ای از ایران توجه دنیا را به خود جلب کند

محسن مخملباف

mohsen makhmalbaf