
سینماسینما، عزیزالله حاجی مشهدی
مجموعه سه بخشی مستند «موزائیک استعاره ها» (۲۰۱۹) ساخته بهمن مقصودلو داستان ناگفته های بهرام بیضایی است. حکایت مرد دانا، با سال های سال بُغض های فرو خورده و در گلو مانده! با نگاهی گذرا به این مستند تامل برانگیز که بر پایه پژوهشی پُردامنه و با صرف زمانی قابل اعتنا شکل گرفته است، به سادگی می توان دریافت که تولید اثری مستند، مبتنی بر پژوهش پیش از تولید و اهمیت دادن به قواعد بازی ساخت «مستندِ چهره نگار» (Portrait Documentary )به راستی چه کار سهل و مُمتنعی است!
برای من که در سال های جوانی ام، در دهه ی ۴۰ خورشیدی، با برخی از نوشته ها و فعالیت های مطبوعاتی بهمن مقصودلو آشنا شده بودم، این چهره فرهنگی هنری از دو جهت مورد توجه ام بود؛ اول به این دلیل که مقصودلو از اوایل دهه ۴۰ خورشیدی، چهره ای به نسبت پرتلاش و دست به قلم در حوزه سینما و هنرهای نمایشی بود و دوم هم به این خاطر که زاده شهر گرگان و همشهری مان بود. با توجه به حدود ۵-۴ سال اختلاف سنّی مان، به طور طبیعی، برای من و سینما دوستان جوان دهه ۴۰، خواندن نوشته هایش سودمند بود و همین نکته موجب شده بود تا به نوشته های او در حوزه انتشار مجله و نشریات سینمایی و همچنین به ترجمه هایش به عنوان یک چهره فرهنگی هنری پیشگام نگاه کنم. شاید بتوان گفت که مجموعه کتاب های «ویژه نامه سینما تئاتر» بهمن مقصودلو، نخستین روزنه و دریچه روشن آشنایی من با کارهای ایشان بود. اگر چه درباره این چهره فرهنگی هنری و کارنامه فعالیت هایش، اطلاعات کافی در دسترس وجود دارد و از این جهت نیازی به تکرار نیست، با این همه، نباید از یاد بُرد که این پژوهشگر جدّی حوزه سینما و تئاتر، دانش آموخته دانشگاه های نیویورک و کلمبیا و عضو انجمن قلم آمریکا، از جمله نویسندگان ومنتقدانی است که سابقه پژوهشگری و جُست وجو و تحقیق در حوزه سینما و هنرهای نمایشی او، مقدم بر کارگردانی و تهیه کنندگی اوست. اگر بگوییم که دکتر بهمن مقصودلو یکی از نخستین مستندسازانی است که در چهره نگاری بزرگان ادب و هنر ایران پیشگا م بوده است، سخنی به گزافه نگفته ایم. ساخت مستندهایی در باره اردشیر محصّص، ایران درودی، احمد شاملو و… شاهد این ادعاست. مستندهایی که جدا از کیفیت های متفاوت ساختاری و محتوایی شان، به علاقه مندان این گونه آثار، اطلاعات مناسبی درباره این چهره های ماندگار هنری ایران ارائه می دهد و شناخت نامه مناسبی از تاریخ فرهنگ و هنر معاصر ایران را در اختیار نسل جوان قرار می دهد.
بهمن مقصودلو با انتخاب یک عنوان به ظاهر غیر معمول و نامتعارف یعنی «موزائیک استعاره ها» برای مستند سه بخشی خود، نام و عنوانی برگزیده است که در نگاه اول، هر دو واژه، نیازمند واکاوی معنا شناختی است. اگر «موزائیک» (Mosaic) را به گونهای، همجواری و چینش دقیق و ظریف و هنرمندانه اجزا و مواد تشکیل دهنده یک کار ظریف هنری بدانیم – درست مثل یک کار مُعّرق که با چیره دستی هرچه تمام، به دست هنرمندی خُبره شکل می گیرد- و استعاره (Metaphor) را نیز با معنای همانند گویی و کاربُرد درست و دقیق یک واژه یا عبارتی بر پایه مشابهت و همانندی معنایی، به کار بگیریم، عنوان «موزائیکِ استعاره ها» برای مستندی که می کوشد تا به بررسی زندگی سینمایی بهرام بیضایی بپردازد، از دیدگاه نشانه شناسی (Semiology) و به ویژه نقش بسیار سازنده ای که عنصر «استعاره» در شعر و داستان دارد، برای ما معنایی تازه پیدا می کند.
یکی از ویژگیهای اصلی این کار مستند بهمن مقصودلو، پژوهش پُردامنه و زمان بَر است. واقعیت این است که تولید مستندهایی از این گونه، تنها از عهده کسانی بر می آید که در روند تولیدهای دامنه دار، دشوار و زمان بَر، صبر و شکیبایی نشان دهند. پرداختن به چنین مستندهایی از حوصله مستندسازان تنگ حوصله و ناشکیبا و پُرشتاب خارج است. همچنان که یک مُعّرق کارِ اصفهانی با صبر و حوصله هر چه تمام تر، تکه های چوب یا فلز، کاشی و… را درست مثل جواهرسازان ماهری که در گوهرنشانی چیره دست اند، کنار هم می گذارد و یاد آور صنعت «ترصیع» (گوهرنشانی واژه ها) در شعر می شود، در این مستند نیز، بهمن مقصودلو می کوشد تا با همان درجه از دقت و ریزنگری به جزئیات بپردازد.
نزدیک شدن به دنیای بهرام بیضایی، هنر می خواهد. کسانی که بیضایی را از دور می شناسند، از او همواره تصویری تلخ و عبوس در ذهن دارند. به گمان من، بخش عمده ای از این تلخی ها ی ظاهری و بیان صریح و حتی تندگویی ها و کژتابی های زبانی بیضایی با بسیار کسان را باید واکنش و بازتاب همه فشارها و بی حرمتی هایی دانست که ناروا بر او روا داشته اند! در این مجموعه مستند، مقصودلو چنان به این چهره به اصطلاح تلخ و زخم خورده به خوبی نزدیک می شود که حضور بیضایی در برابر دوربین، به راستی حضوری دلخواسته و از سرشوق از کار درآمده است. به ویژه که فرصتی فراهم می آید تا بیضایی بتواند از ناگفته هایش سخن بگوید. تا به امروز، در کمتر کاری، به این اندازه در نمای نزدیک حرف دل و درد دل های بهرام بیضایی به تصویر کشیده شده است. صد البته، نقش و جایگاه نویسنده و مستندسازی چون بهمن مقصودلو نیز در این نرم خویی و انعطاف کم سابقه بیضایی بسیار مهم و اثر گذار بوده است.
نخستین درسی که مستند سازان- به ویژه فیلمسازان جوان- از مجموعه سه بخشی مستند «موزائیک استعاره ها» می توانند بیاموزند، بها دادن به عنصر «پژوهش» در کارهای مستند است. چیزی که در بسیاری از مستندها -به ویژه در مستندهای تلویزیونی ما به عنوان حلقه گمشده – کم تر به آن بها داده می شود. تولید مستندهایی از این دست را می توان انگاره سازی در تولید مستندهای چهره نگار به حساب آورد.
نمایش خاطره انگیز بخش هایی از صحنه های به یادماندنی فیلم هایی چون عمو سیبیلو، رگبار، غریبه و مه، چریکه تارا، مرگ یزدگرد، باشو غریبه کوچک، مسافران، سگ کشی و… ما را به جهان ذهنی بیضایی نزدیک می کند. دلشیفتگی بیضایی به فضای نمایش صحنه و هنر تئاتر و تحلیل نشانه شناختی وی از کهن الگوهای هنر شبیه خوانی (تعزیه) و واکاوی راز و رمزهای کهن ترین نمونه های نمایش در ایران، در طول این فیلم مستند، از زبان خود بیضایی و با روایتگری محوری بهمن مقصود لو، به تصویر کشیده می شود.
یکی از تازه ترین ابهام زدایی ها درباره فیلم ها و نمایشنامه های بیضایی در همین فیلم مستند برای نخستین بار از زبان خود او بیان می شود. بیضایی آشکارا می گوید که در کارهایش هرگز نگاه سیاسی یا سیاست زده نداشته است. به نظر می رسد تصویری که این فیلمساز از واقعیت های جامعه خود به دست می دهد، چه بسا به دلیل بی پیرایگی و پرهیز از خیال پردازی های رایج، از نگاه ممیّزان آثار وی که به گمان خود، نگران نگاه سیاسی، بدبینانه و مخالف خوان او بوده اند، برداشت نادرستی بوده است که تا امروز در نقدها و نوشته های کم تر منتقد و تحلیل گر بی طرف آثار وی دیده شده است. صد البته بخشی از سوء تفاهم های ایجاد شده در باره فیلم ها و نمایشنامه های بیضایی را باید به این حساب گذاشت که درکِ جهان ذهنی بیضایی، به ویژه ذهن گرایی (Subjectivism) او، در رسیدن به دنیایی دور از هرگونه زیاده خواهی، ستم پیشگی، بیدادگری و پرهیز از نادیده گرفتن زنان به عنوان اصلی ترین عنصر نهاد خانواده، به راستی برای بسیاری از بررسی کنندگان و ممیّزان آثار وی، چندان آسان نبوده است.
تردیدی نباید داشت که اگر چنین مستندی با استفاده از منابع و مدارک بیشتر و با حضور بسیاری از کسانی که هم اینک در فضای سینما و تئاتر در ایران حضور دارند و در کارهای بیضایی با او همکاری نزدیک داشته اند، ساخته و پرداخته می شد، بی تردید، چنین اثری از شواهد و مدارک متنوع تری برخوردار می شد. فیلم اگرچه می کوشد تا اطلاعات مناسبی در باره بهرام بیضایی به مخاطب خود ارائه دهد، با این همه در غیاب گفتار متن (Narration) هنوز جای پرداختن به بخش عمده ای از نمایشنامه ها و نمایش های اجرا شده بیضایی خالی است. همچنین، اشاره به برخی دیگر از توانمندی های این هنرمند در زمینه هایی چون تدوین، ساخت عنوان بندی فیلم و تهیه کنندگی و… از زبان روایتگر محوری این مستند یعنی خود مستندساز که در فیلم حضوری موثر دارد، می توانست بر غنای اطلاعات ارائه شده از سوی فیلمساز بیافزاید. به ویژه که سازنده این مجموعه مستند، در مقام مستندسازی که خود سابقه طولانی در نقد و تحلیل آثار سینمایی و مستند دارد، جا داشت که از نگاه منتقدانه نیز به بهرام بیضایی و مجموعه آثارش نظری می افکند تا مستند ارزنده «موزائیک استعاره ها» از نگاهی جامع نگرانه تر برخوردار شود.
در یک نشست سینمایی مطرح شد که «باشو، غریبهای کوچک» فیلمی کاملا گفتگومند و ضد جنگ است.
۷ساعت پیش
نخستین نشست گفتگومندی در سینمای ایران همراه با نمایش فیلم سینمایی «باشو غریبه کوچک» ساخته بهرام بیضایی در خانه سینما برگزار شد. نوشته «باشو غریبه کوچک» فیلمی کاملاً گفتگومند و ضد جنگ است اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.
۱۲ساعت پیش
«غروب در دیاری غریب» از سلسله جلسات نمایشنامهخوانی آثار بهرام بیضایی به کارگردانی کیوان کثیریان در خانه اردیبهشت اودلاجان اجرا میشود. نوشته «غروب در دیاری غریب» به خانه اردیبهشت اودلاجان رسید اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.
۱۲ساعت پیش
نشست تخصصی و نمایش ویژه فیلم سینمایی «باشو غریبه کوچک» به کارگردانی بهرام بیضایی در خانه سینما برگزار میشود. نوشته مروری بر زیباییشناختی «باشو غریبه کوچک» در خانه سینما اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.
۱۴۰۵/۰۵/۰۲
زیباییشناختی تصویر فیلم «باشو غریبه کوچک» به کارگردانی بهرام بیضایی با حضور بهمن نامورمطلق موضوع یک نشست سینمایی خواهد شد.
۱۴۰۵/۰۵/۰۲
«نمایشنامه «میراث» نخستین بار سال ۱۳۴۶ در تماشاخانه «سنگلج» توسط بهرام بیضایی به روی صحنه رفته و اکنون بعد از گذشت نزدیک به شصت سال هنوز زنده و پویاست. چون اصول بنیادین زندگی همواره بستر خوبی برای اندیشیدن است و این اثر پیرامون همین موضوعات شکل گرفته است.»
۱۴۰۵/۰۴/۳۱
مراسم شبچراغ نمایش «میراث» نوشته بهرام بیضایی و کارگردانی غلامرضا عربی با حضور اسماعیل خلج و جمعی از هنرمندان و اساتید تئاتر برگزار شد.
۱۴۰۵/۰۴/۱۲
چهل و سومین جشنواره فیلم مونیخ میزبان نمایش چند فیلم از جمله نسخه مرمت شده فیلم «باشو غریبه کوچک» ساخته بهرام بیضایی خواهد بود.
۱۴۰۵/۰۳/۲۹
نسخه مرمت شده فیلم «سگکشی» بهرام بیضایی پس از ۲۵ سال با این یادآوری نمایش داده شد که «زمانی در سینمای ایران فیلمهایی ساخته میشد که مدیران را جابجا میکرد ولی الان واقعیتگرایی مبتذل، سینما را نابود کرده است.»
۱۴۰۵/۰۳/۲۷
در ادامه برنامه «کلاسیکهای کانون» کانون کارگردانان سینمای ایران، سه شنبه۲۶ خرداد ماه اولین نمایش نسخه اصلاح و مرمت شده«سگ کشی»به کارگردانی استاد بهرام بیضایی در موزه سینمای ایران به نمایش گذاشته خواهد شد. به گزارش سینماسینما، در این مراسم «سگکشی» به عنوان یکی از مهمترین آثار بهرام بیضایی که...
۱۴۰۵/۰۳/۲۴
منتظر بمانید..
منتظر بمانید..
۲۶ سال پس از ساخت «سگکشی»، نسخه اصلاح و مرمت شده این اثر ماندگار بهرام بیضایی به نمایش درمیآید.
۱۴۰۵/۰۳/۲۴
سینماسینما، ساسان گلفر پنجاهوهشت سال پیش که بهرام بیضایی نمایشنامه «چهار صندوق» را نوشت، صورتهایی را در افق میدید که دیگران توانایی دیدنشان را نداشتند. آن دیگران یا اصلاً تصوری نداشتند که مدتی پیش در جهان چه روی داده است یا باور نمیکردند که ممکن است چنان رویدادهایی در زادبوم...
۱۴۰۴/۱۱/۲۸
منتظر بمانید..
منتظر بمانید..
سینماسینما، محمد تاجیک – مسافران، فیلمی است به نویسندگی و کارگردانی بهرام بیضایی که سال ۱۳۶۹ (اواخر سال) و ۱۳۷۰ ساخته شد وبه نوشته ویکی پدیا بهرام بیضایی در سخنرانی خود به تاریخ ۱۱ فوریه ۲۰۱۱ در دانشگاه استنفورد گفت که این فیلم را در پاسخ به فیلم مادر علی...
۱۴۰۴/۱۰/۱۸
سنماسینما، فرنوش آبا این یادداشت را در حالی نوشتم که هنوز در سوگ یگانه هنر ایران، گیج و مغموم بودم، اما زلزله خبرها در ایران، مرددم کرد در انتشار آن… بهرام بیضایی از آن نسل هنرمندانی بود که حذف نشدند؛ آرامآرام کنار گذاشته شدند. نه با حکم، که با بیتوجهی....
۱۴۰۴/۱۰/۱۷
منتظر بمانید..
منتظر بمانید..
سینماسینما، ابوالفضل نجیب این متن بخشی از کتاب مجموعهٔ مقالات سینمایی نگارنده دربارهٔ سوسن تسلیمی است. سوسن تسلیمی بیتردید از چهرههای بیبدیل هنر بازیگری در سینمای ایران است. این ویژگی برای بازیگری که در مقایسه با بازیگران زن سینمای قبل و بعد از انقلاب تنها ۶ فیلم «چریکه تارا» (۱۳۵۷)،...
۱۴۰۴/۱۰/۱۷
سینماسینما، فرزانه متین «چریکه تارا» یکی از فیلمهای ماندگار در حوزه اسطوره و افسانه، به کارگردانی و نویسندگی بهرام بیضایی است؛ اثری که از آن بهعنوان یکی از نخستین فیلمهای توقیفی در ایران پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ یاد میشود. بیضایی در کتاب «موزاییک استعارهها: گفتوگو با بهرام بیضایی» اثر...
۱۴۰۴/۱۰/۰۵
سینماسینما، عزیزالله حاجیمشهدی؛ کتاب «سینماگر متفکر: گفتوگو با داریوش مهرجویی» تازهترین اثر ارزشمند دکتر بهمن مقصودلو، پژوهشگر، مستند ساز؛ منتقد و مدرس نام آشنای سینما؛ تجربه یی بینظیر از تاریخ و هنر سینمای ایران در اختیار خواننده میگذارد. مقصودلو، که دانشآموخته مطالعات سینما در مقطع دکتری از دانشگاه کلمبیا و...
۱۴۰۴/۰۸/۱۸
سینماسینما، بهمن مقصودلو کبری امین سعیدی معروف به نام هنری شهرزاد، رقصنده، بازیگر، شاعر، فیلمنامهنویس، نقاش و فیلمساز، پس از ۷۵ سال زندگی پُرفراز و نشیب و سراسر رنج، سرانجام در روز ۲۷ مرداد ۱۴۰۴ در یکی از بیمارستانهای شهر کرمان، زندگی را بدرود گفت و روح آزردهاش پرواز کرد....
۱۴۰۴/۰۶/۱۲
سینماسینما، عزیزالله حاجی مشهدی هربار که کتاب یا فیلم مستند تازه یی از دکتر بهمن مقصودلو به دستم می رسد، با شور و شوق فراوان سرگرم خواندن و دیدن آن می شوم و به خوبی می دانم که حرف های ناشنیده ی فراوانی در آن کتاب یا فیلم تازه پیدا...
۱۴۰۴/۰۵/۱۶
سینماسینما، بهمن مقصودلو؛ «سعید راد» (احمد حقپرست راد: ۱۴۰۳-۱۳۲۳) بازیگر خوشچهرهی سینمای ایران، متولد تهران، روز اول مردادماه در آستانهی هشتادسالگی در تهران درگذشت. جنبش موج نوی سینمای ایران در اواخر دههی چهل خورشیدی آغاز شد و در اوایل دههی پنجاه شکل گرفت. فیلمسازان موج نو با داستانهای واقع گرایانه،...
۱۴۰۳/۰۵/۰۹
سینماسینما، پاریس؛ فیلم مستند «ساختن فیلم گاو» در پاریس به نمایش در میآید. برای ستایش داریوش مهرجویی، فیلمساز مهم تاریخ سینمای ایران روز شنبه دوم مارس ( ۱۲ اسفند) اخرین نسخهی فیلم مستند «ساختن فیلم گاو» اثر بهمن مقصودلو با حضور او بهنمایش در خواهد آمد. در این فیلم با...
۱۴۰۲/۱۲/۰۹
منتظر بمانید..
منتظر بمانید..
بانیفیلم: برای سینمادوستان و علاقمندان فیلم، دانستن چگونگی تولید فیلمها جذابیت خاصی دارد؛ اینکه یک فیلم سینمایی مطرح که شاخصی برای سنجش کیفیت فیلمهای دیگر است، چطور جلوی دوربین رفت ...ادامه مطلب نوشته ساخت یک مستند در باره «گاو»؛ شاهکار تاریخ سینمای ایران، چگونه ساخته شد؟ اولین بار در بانی...
۱۴۰۲/۱۲/۰۹
منتظر بمانید..
منتظر بمانید..
سینماسینما، عزیزالله حاجی مشهدی “دکتر بهمن مقصودلو” منتقدِ فیلم ، پژوهشگر و مستندساز نام آشنا و پُرتلاش، سازنده ی فیلم مستند ” موزاییک استعاره ها” ( ۲۰۱۹ م ) با پشتوانه ی نزدیک به دو دهه پی جویی و شکیبایی فراوانش – در فاصله ی سال های ۱۳۸۱ تا ۱۳۹۶-...
۱۴۰۲/۱۰/۱۹
سینماسینما، مهگان فرهنگ: با بهمن مقصودلو درباره سهراب شهید ثالث و مفهوم کودکی در فیلمهایش گفتگویی تلفنی بین من از سوئد و مقصودلو در آمریکا در ژوئن ۲۰۲۱ انجام شد. این گفتگو در شب سال نو میلادی با همراهی دکتر مقصودلو به سرانجام رسید. پیش از این نیز با او...
۱۴۰۰/۱۰/۱۲
سینماسینما، عزیزالله حاجی مشهدی نگارش و انتشار کتاب «رئالیسم شاعرانهی ژان رنوار»، بی هیچ گفت و گویی، برگ زرّین دیگری برکارنامهی پُرافتخار دکتر بهمن مقصودلو -نویسنده، پژوهشگر، فیلمساز و مدرّسِ نام آشنای سینما- در عرصهی ادبیات سینمایی و نظریه پردازی و نقد و بررسی و معرفی فیلمسازان و نظریه پردازان...
۱۴۰۰/۰۷/۲۰
سینماسینما، مهگان فرهنگ: بهمن مقصودلو نویسنده، منتقد، پژوهشگر، فیلمساز و تهیه کننده سینما، فارغ التحصیل فوق لیسانس مطالعات سینما از دانشگاه نیویورک و دکترا از دانشگاه کلمبیا است. او عضو انجمن قلم آمریکا است و در نیویورک زندگی می کند. مقصودلو در نشست های سینمایی وهیئت داوران (آمریکا، اسپانیا، دوبی،...
۱۴۰۰/۰۷/۰۷
منتظر بمانید..
منتظر بمانید..
سینماسینما، عزیزالله حاجی مشهدی اجرای برخی طرح ها در عرصهی تولید فیلم – به ویژه فیلم مستند – به دلیل دشوارهای خاص آن، جز با تلاش مضاعف و شور و شوقی از سرِ دلسپردگی، امکان پذیر نخواهد شد. شهامت و پُردلی دکتر بهمن مقصودلو کارشناس نام آشنای سینما با پشتوانهی...
۱۴۰۰/۰۶/۳۱
کتاب «رئالیسم شاعرانهی ژان رنوار» نوشته بهمن مقصودلو منتشر شد.
۱۴۰۰/۰۴/۲۵
محمد حقیقت بدون شک فیلم سه اپیزودی بهمن مقصودلو که درباره بهرام بیضائی به نام «موزائیک اسطوره ها» ساخته، یکی از باارزش ترین فیلم هائی است که برای شناخت بهرام بیضائی، این سینماگر سرشناس و قابل احترام ایران تاکنون ساخته شده است. بهرام بیضائی در این اثر بی پروا درباره...
۱۳۹۹/۱۰/۲۲